سال ۱۹۷۱، در اردوگاههای پناهندگان بنگلادشی در هند، بیماری وبا جان انسانها را میگرفت. بیماران بهسرعت آب بدن خود را از دست میدادند، اما سرم، تجهیزات و نیروی انسانی کافی برای درمان آنان وجود نداشت.
در آن شرایط، پزشکی به نام دیلیپ ماهالانابیس از روشی استفاده کرد که به تجهیزات پیچیده بیمارستانی نیاز نداشت: محلولی خوراکی از آب، گلوکز و املاح. این روش پیشتر شناخته شده بود، اما استفاده گسترده از آن در شرایط بحرانی توانست جان بسیاری را نجات دهد.
نکته مهم این نبود که درمانهای قبلی اشتباه بودند؛ مسئله این بود که راه دیگری نیز وجود داشت که با امکانات محدود، به انسانهای بیشتری کمک میکرد.
آیا در سیاست نیز ممکن نیست راههایی وجود داشته باشند که به دلیل عادت به روشهای گذشته، اختلاف منافع یا نبود اراده سیاسی، به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفتهاند؟
چهلوهفت سال بحران؛ آیا راه دیگری وجود دارد؟
نزدیک به چهلوهفت سال از استقرار جمهوری اسلامی میگذرد. در این سالها، مردم ایران با سرکوب سیاسی، محدودیت آزادیهای فردی و اجتماعی، بحرانهای اقتصادی و پیامدهای سیاست خارجی حکومت روبهرو بودهاند. در سوی دیگر، تنشهای جمهوری اسلامی با کشورهای منطقه و جهان نیز بارها نگرانیهایی درباره امنیت، تجارت و خطر گسترش جنگ ایجاد کرده است.
در چنین شرایطی، بحث درباره آینده ایران گاه میان دو انتخاب محدود میشود: رویارویی نظامی یا ادامه سیاستهایی که تاکنون نتوانستهاند بحران را برطرف کنند. اما آیا این دو، تنها انتخابهای موجودند؟
شاهزاده رضا پهلوی در سخنرانی هفتم نوامبر ۲۰۲۶ در فرانکفورت، هنگام دریافت جایزه آزادی بنیاد فریدریش ناومان، از راهی میان جنگ و مماشات سخن گفت؛ راهی که به گفته او باید بر فشار حداکثری بر جمهوری اسلامی و حمایت حداکثری از مردم ایران استوار باشد.
او دو روز بعد، در نشست کراکوف لهستان،خواستار بستن سفارتخانههای جمهوری اسلامی، اخراج دیپلماتهای حکومت، مقابله با منابع مالی غیرقانونی و حمایت از دسترسی مردم ایران به اینترنت شد.
این سخنان پرسشی مهم را پیش روی جامعه جهانی قرار میدهد: آیا میتوان بدون آغاز جنگی دیگر، ابزارهای غیرنظامی موجود را به برنامهای هماهنگ برای مقابله با سرکوب و کاهش خطرهای امنیتی تبدیل کرد؟
تحریم اشخاص و شرکت ها ؛ وقتی ساختار همچنان باقی میماند
سالهاست که آمریکا، بریتانیا و اتحادیه اروپا اشخاص و نهادهای و شرکت های وابسته به جمهوری اسلامی را تحریم میکنند. اما پرسش اساسی این است که این اقدامات تا چه اندازه توانستهاند رفتار و ظرفیت نهادهای سرکوب را تغییر دهند؟
برای نمونه، حسین اشتری، فرمانده تحریمشده نیروی انتظامی، در ژانویه ۲۰۲۳ جای خود را به احمدرضا رادان داد؛ فردی که خود از سالها پیش در فهرست تحریمهای حقوق بشری قرار داشت. در قوه قضاییه نیز غلامحسین محسنی اژهای، با وجود تحریمهای پیشین، به ریاست این قوه منصوب شد.
تجربه گشت ارشاد نیز قابل توجه است.
این نمونهها به ما نشان میدهند تحریم افراد و حتی نهادها، بهتنهایی تضمینی برای تغییر سیاستهای حکومت نیست.
وقتی ساختار تصمیمگیری تغییر نمیکند و زنجیره فرماندهی، منابع مالی و اختیارات قانونی همچنان پابرجاست، تغییر یک مسئول ممکن است تنها به جایگزینی فرد و شرکتی دیگر منجر شود.
راه سوم؛ هشت اقدام برای یک هدف مشترک
اگر قرار است راه سوم چیزی فراتر از تکرار سیاستهای گذشته باشد، باید مجموعهای از اقدامات غیرنظامی را با هدف مشخص، مسئولیت اجرایی و معیار سنجش نتیجه به کار گرفت.
نخست، تحریمهای هدفمند باید علاوه بر مسئولان نقض حقوق بشر، منابع و امکانات پشتیبان سرکوب را در چارچوب قانون بررسی کنند؛ بدون آنکه فشار اصلی بر مردم عادی وارد شود.
دوم، شبکههای مالی غیرقانونی و شرکتهای واسطهای که به دور زدن تحریمها یا تامین منابع نهادهای سرکوب کمک میکنند، باید با همکاری نهادهای نظارتی شناسایی و پیگیری شوند.
سوم، مستندسازی نقض حقوق بشر باید به حفظ مدارک و فراهم کردن زمینه رسیدگی در دادگاههای صالح پیوند بخورد. عدالت زمانی معنا دارد که مسئولیت فردی بر اساس شواهد و دادرسی منصفانه بررسی شود.
چهارم، حمایت از اینترنت آزاد باید از صدور مجوز و ارائه ابزار فراتر برود و بر دسترسی واقعی، پایدار و امن شهروندان متمرکز شود.
پنجم، جامعه مدنی مستقل، تشکلهای صنفی، روزنامهنگاران و مدافعان حقوق بشر باید از حمایتهایی برخوردار شوند که امنیت و استقلال آنان را به خطر نیندازد.
ششم، دولتهای میزبان باید با تهدید و سرکوب فرامرزی علیه مخالفان، فعالان و روزنامهنگاران ایرانی از طریق سازوکارهای قانونی مقابله کنند.
محاکمه چند مزدور اجیرشده، سازوکار سازماندهی عملیات تروریستی را مختل نمیکند.
هفتم، دیپلماسی باید همزمان کاهش خطر جنگ و رعایت حقوق بشر را دنبال کند.اخراج دیپلمات ها و بستن سفارتخانه ها مثل رفتاری که بعد از دادگاه میکونوس اروپا انجام داد .
هشتم، حق تعیین سرنوشت مردم ایران باید اصل بنیادین همه این اقدامات باشد. هیچ دولت خارجی یا جریان سیاسی نمیتواند آینده ایران را به جای شهروندان آن تعیین کند.
از فهرست تحریمها تا سنجش نتیجه
بخش مهمی از این هشت اقدام هماکنون به شکلهای مختلف اجرا میشود. بنابراین تازگی راه سوم در نام بردن از ابزارهای موجود نیست؛ بلکه باید در چگونگی هماهنگی، اجرای موثر و ارزیابی نتایج آنها باشد.
برای هر اقدام باید مشخص شود چه نهادی مسئول اجراست، چه منابعی نیاز دارد، چه خطری برای مردم ایجاد میکند و چگونه میتوان تاثیر واقعی آن را سنجید.
افزایش شمار افراد تحریمشده، بهخودیخود نشانه کاهش سرکوب نیست؛ همانطور که صدور بیانیههای بیشتر، لزوما به معنای افزایش امنیت شهروندان نیست.
در تجربه درمان وبا، راه جایگزین نه با انکار بیماری پیدا شد و نه با کنار گذاشتن دانش پزشکی؛ بلکه با شناخت شرایط بحران و استفاده موثر از روشی شناختهشده، جان انسانها نجات یافت.
در سیاست نیز راه سوم نباید وعده معجزه باشد. ارزش آن زمانی آشکار میشود که از مرحله شعار عبور کند و به برنامهای مشخص، قانونی، قابل اجرا و پاسخگو تبدیل شود.
شاید سوال امروز این نباشد که آیا جهان ابزار دیگری در اختیار دارد؛ بلکه این باشد که چرا ابزارهای موجود هنوز نتوانستهاند به اقدامی هماهنگ و موثر برای کاهش سرکوب و حمایت از مردم ایران تبدیل شوند.
و مهمتر از آن، پیش از آنکه مردم ایران هزینه جنگی دیگر را بپردازند، چه کسی مسئول بررسی جدی این راههاست


















