چهلوهفت سال از انقلاب ۱۳۵۷ گذشته است، اما هنوز بخشی از فعالان سیاسی آن دوران چنان در گذشته گرفتار ماندهاند که گویی ساعت اندیشه سیاسیشان در همان سال از حرکت ایستاده است. نزدیک به نیم قرن است که از آزادی، دموکراسی و حقوق مردم سخن میگویند، اما برخی از همین مدعیان حتی تحمل پذیرش یک جریان سیاسی متفاوت را ندارند. کافی است کسی برخلاف باورهای آنان سخن بگوید یا از گروه دیگری حمایت کند تا بهجای پاسخ منطقی، با اتهام و تخریب روبهرو شود.انسانی که توانایی بازنگری در اندیشهها، باورها و رفتار خود را نداشته باشد، در حقیقت از یکی از مهمترین ویژگیهای رشد و تکامل انسانی محروم مانده است. انسان باید بتواند از اشتباهات گذشته درس بگیرد. فاجعه فکری زمانی آغاز میشود که فرد نهتنها از تجدیدنظر در عقاید خود سر باز میزند، بلکه میخواهد دیگران را نیز تا پایان عمر زندانی همان باورهای قدیمی نگه دارد.
انقلاب سال ۱۳۵۷ حاصل همراهی جریانهای گوناگون سیاسی بود. سرکوب مخالفان، محدودیت آزادیهای مدنی و حوادث خونین سالهای پس از انقلاب، دلایل فراوانی برای بازنگری در قضاوتهای آن دوران فراهم کرده است. بااینحال، هنوز کسانی وجود دارند که بهجای بررسی انتقادی گذشته، تمام انرژی خود را صرف زنده نگه داشتن اختلافات سیاسی همان دوران میکنند. چگونه میتوان مدعی تحول سیاسی بود، اما در برابر تحول اندیشه خود مقاومت کرد؟
تناقض آشکارتر زمانی دیده میشود که فردی از ساختار جمهوری اسلامی جدا شده و به مخالفت با آن روی آورده است. فرض کنیم کسی در دفتر تحکیم وحدت، انجمنهای اسلامی، صداوسیما یا یکی دیگر از نهادهای حکومتی فعالیت داشته و بعدها از گذشته سیاسی خود فاصله گرفته است. امروز به خارج از کشور آمده و تصمیم گرفته از جریان سیاسی دیگری حمایت کند. آیا سابقه فعالیت او در جمهوری اسلامی برای همیشه حق تغییر عقیده را از وی سلب میکند؟
مگر قرار است انسانی که در جمهوری اسلامی متولد شده، تحصیل کرده و به کار مشغول بوده، تا آخر عمر همان تفکرات را داشته باشد؟
مشکل زمانی نمایان میشود که برخورد با چنین فردی به وابستگی سیاسی امروز او گره بخورد. اگر به یک تشکیلات بپیوندد، گذشتهاش نادیده گرفته شود، اما اگر از جریان دیگری حمایت کند، ناگهان متهم به نفوذی بودن و همکاری با وزارت اطلاعات شود، دیگر با قضاوتی اصولی روبهرو نیستیم. چنین برخورد دوگانهای، گذشته افراد را به ابزاری برای حذف رقیب سیاسی تبدیل میکند.
البته تغییر عقیده، هیچ فردی را از پاسخگویی درباره مشارکت احتمالی در سرکوب یا نقض حقوق مردم معاف نمیکند. اما اتهام جنایی یا امنیتی به سند و رسیدگی قانونی نیاز دارد. هیچ گروه سیاسی نمیتواند صرفاً به دلیل اختلاف نظر، برای دیگران حکم مأموریت اطلاعاتی صادر کند.
در سازمان مجاهدین خلق نیز نمونههای مستندی از همین رفتار وجود داشته است. اعضای جداشده و منتقدانی از این سازمان با اتهامهایی مانند مأمور اطلاعات و مزدور جمهوری اسلامی روبهرو شدهاند. مگر جدا شدن از یک تشکیلات سیاسی جرم است؟ آیا هر کسی که حاضر نباشد تا پایان عمر از رهبران مجاهدین خلق اطاعت کند، باید مأمور جمهوری اسلامی معرفی شود؟ این چه نوع آزادیخواهی است که حتی حق جدایی و تغییر عقیده اعضای خود را تحمل نمیکند؟
هیچ انسانی محکوم نیست تا پایان عمر همان اندیشههای چند دهه پیش خود را حفظ کند. میتوان دیدگاه امروز افراد را نقد کرد، از دلایل تغییر مواضعشان پرسید و تناقضهای احتمالی را بررسی کرد، اما تغییر عقیده بهخودیخود جرم سیاسی نیست. آزادی اندیشه بدون آزادی تغییر اندیشه معنای کاملی ندارد.
تغییر عقیده نه بهخودیخود فضیلت است و نه نشانه خیانت. ارزش آن به دلایل، صداقت و مسئولیتپذیری فرد بستگی دارد. همانطور که پافشاری بر یک عقیده نیز صرفاً به دلیل قدمت آن، نشانه حقانیت نیست.
سخن پایانی
سخن من با آن دسته از پنجاهوهفتیهایی است که هنوز خود را معیار تشخیص حق و باطل سیاسی میدانند: چهلوهفت سال گذشته است. دیگر نمیتوان با همان اتهامات فرسوده، همان دشمنیهای تشکیلاتی و همان پروندهسازیهای کلامی، از پاسخگویی درباره عملکرد سیاسی گریخت. هیچکس از شما انتظار ندارد عقاید خود را به اجبار تغییر دهید؛ اما وفاداری شما به گذشته، مجوزی برای تحمیل آن گذشته بر دیگران نیست. حق ندارید کسی را فقط به دلیل بریدن از جمهوری اسلامی، ترک یک تشکیلات یا حمایت از یک جریان سیاسی متفاوت، به خیانت متهم کنید.
چهلوهفت سال تجربه سیاسی باید دستکم یک درس روشن داشته باشد: هیچ گروهی مالک حقیقت، هیچ تشکیلاتی صاحب انحصاری آزادیخواهی و هیچ نسلی قیم سیاسی نسلهای بعدی نیست.
چگونه میتوان از حکومتی به دلیل نپذیرفتن مخالفان انتقاد کرد، اما همان حق مخالفت را در رفتار تشکیلاتی خود به رسمیت نشناخت؟ تغییر حکومت، بدون تغییر فرهنگ حذف و انحصارطلبی، بهتنهایی تضمینکننده آزادی نیست.
اگر هنوز پس از ۴۷ سال، پاسخ شما به تغییر عقیده دیگران چیزی جز برچسب، اتهام و تخریب است، مسئله دیگر فقط اختلاف دیدگاه سیاسی نیست؛ مسئله ناتوانی در پذیرش ابتداییترین اصل دموکراسی، یعنی حق انسان برای اندیشیدن برخلاف خواست شماست.
تاریخ منتظر تغییر اندیشه شما نمیماند و نسل امروز نیز وظیفه ندارد تاوان تعصبات سیاسی نسلهای گذشته را بپردازد. آینده ایران ملک انحصاری شماها نیست. کسی که پس از نزدیک به نیم قرن هنوز نمیتواند حق انتخاب دیگران را بپذیرد، باید پیش از ادعای رهبری سیاسی، پاسخ دهد که از این همه سال تجربه و شکست چه آموخته است
امیر جاوید، فعال سیاسی از ترکیه

حکمِ آزادی، فرامرز پارسا

پسر زیبای ایرانزمین، ابوالفضل محققی

















