نه جنگ تمام میشود، نه توافق شکل میگیرد؛ مردم تا کجا هزینه میدهند؟
دوام جمهوری اسلامی زیر فشار، به معنای توان تحمل جامعه نیست. پنج عامل میتواند وضعیت کنونی را طولانی کند؛ اما پرسش اصلی این است که حکومت تا چه زمانی میتواند هزینه ادامه آن را به مردم منتقل کند
حمید آصفی
ترامپ میگوید به توافق نیازی ندارد و روبیو وضعیت کنونی را بنبست نمیداند. برای واشینگتن، ادامه فشار اقتصادی میتواند جایگزین عملیات گسترده نظامی باشد؛ برای تهران، نپذیرفتن شروط آمریکا میتواند راهی برای پرهیز از عقبنشینی علنی باشد. اما میان این دو محاسبه، مردمی قرار دارند که ادامه بلاتکلیفی از درآمد، امنیت و زندگی روزمرهشان میکاهد.
هزینه عقبنشینی
اختلاف فقط بر سر امتیازهایی نیست که دو طرف باید بدهند؛ هر طرف نگران تصویری هم هست که از عقبنشینیاش ساخته میشود. جمهوری اسلامی که سالها سیاست خارجی خود را با شعار «مقاومت» توجیه کرده، برای توضیح پذیرش شروط آمریکا با هزینه سیاسی روبهروست. واشینگتن نیز پس از اعلام بینیازی از توافق، برای نشاندادن انعطاف محدودیتهایی دارد.
اختلاف بر سر ترتیب گامها همین مشکل را آشکار میکند: تهران خواهان رفع محاصره و محدودیتهای اقتصادی است، در حالی که آمریکا مطالبات خود را دنبال میکند. وقتی هر اقدام نخست، امتیازدادن تعبیر شود، حتی آغاز توافق هم دشوار میشود.
محاسبهای که ممکن است غلط باشد
واشینگتن فشار را ادامه میدهد، با این امید که هزینه مقاومت سرانجام تهران را به پذیرش شروطش وادار کند. تهران نیز ممکن است امیدوار باشد گذشت زمان، هزینه سیاسی و اقتصادی بحران را برای آمریکا بالا ببرد.
هیچیک از این دو انتظار تضمینشده نیست. فشار شدید اقتصادی لزوماً به تغییر فوری تصمیم حکومت منجر نمیشود؛ همانطور که دوام حکومت نیز نشانه بیاثر بودن فشار نیست. خطر آنجاست که هر طرف، تحمل طرف مقابل را کمتر از واقع برآورد کند و با انتظار عقبنشینی او، بحران را طولانیتر سازد.
حکومت میماند، هزینه به مردم میرسد
مهمترین فاصله، میان توان بقای حکومت و توان تحمل جامعه است. حکومت میتواند با محدودکردن خدمات، کاهش قدرت خرید و انتقال کمبودها به خانوارها و بنگاهها، بخشی از هزینه ادامه سیاست خود را از دوش ساختار قدرت بردارد.
تجربه عراق در دوران صدام نیز نشان داد که فرسایش زندگی مردم الزاماً به سقوط سریع حکومت نمیانجامد. ساختار حاکم ممکن است منابع ضروری بقای خود را حفظ کند، در حالی که جامعه فقیرتر و آسیبپذیرتر میشود.
بنابراین، میزان صادرات نفت یا ذخایر سوخت بهتنهایی پاسخ نمیدهد که این وضعیت چقدر دوام میآورد. باید دید مردم برای حفظ همان سطح زندگی پیشین چه مقدار بیشتر میپردازند، چه خدماتی را از دست میدهند و چه تعداد شغل در معرض نابودی قرار میگیرد. بقای حکومت، معیار کافی برای سنجش تابآوری کشور نیست.
درگیریهایی که میتوانند از کنترل خارج شوند
حملات محدود و پاسخهای متقابل ممکن است بدون بازگشت فوری به جنگ گسترده ادامه پیدا کنند؛ اما محدودماندن پیامد یک حمله، تضمینی برای حمله بعدی نیست.
در رویداد ۱۳ نوامبر بحرین، سنتکام اعلام کرد دو پهپاد ایرانی سرنگون شدند و تلفات و خسارتی بهجا نماند. این نتیجه، ادعای موفقیت حمله سپاه را تأیید نمیکند و بهخودیخود نیز نشانه وجود تفاهم بر سر مهار درگیری نیست. یک حمله بعدی با تلفات انسانی میتواند محاسبات را تغییر دهد و فشار برای پاسخ شدیدتر ایجاد کند.
زمانی که برای همه یکسان نمیگذرد
انتخابات آمریکا و دوره انتقال قدرت در اسرائیل، بر محاسبات سیاسی اثر میگذارند. بعضی تصمیمگیران ممکن است منتظر شرایط مساعدتر بمانند؛ برخی دیگر ممکن است برای اقدام پیش از تغییر موازنه قدرت عجله کنند. هشدار آیزنکوت درباره تصمیمهای نظامی در دوره انتقال، اهمیت همین خطر را نشان میدهد.
اما زمان برای جامعه ایران معنای دیگری دارد: ماه دیگری با تورم، نااطمینانی و دشواری برنامهریزی برای کار و زندگی. آنچه در محاسبات سیاسی «فرصت انتظار» نامیده میشود، برای بسیاری از مردم ادامه فرسایش است.
وضعیت کنونی میتواند تا زمانی ادامه یابد که واشینگتن به نتیجه فشار امیدوار باشد و تهران بتواند هزینه نپذیرفتن توافق را تحمل یا منتقل کند. با این حال، هیچ تضمینی نیست که این وضعیت با توافق پایان یابد؛ خطای محاسباتی یا حملهای مرگبار نیز میتواند مسیر را عوض کند.
پرسش فقط این نیست که جمهوری اسلامی چقدر دوام میآورد؛ این است که برای ادامه این دوام، چه چیزی از زندگی مردم باقی میماند؟
*این مطلب برای وضوح بیشتر، اختصار و انطباق با معیارهای تحریریه خبرنامه گویا ویرایش شده است



















