خبرنامه گویا: این مقاله برای رعایت معیارهای تحریریه درباره حجم مطالب کوتاه شده است؛ متن کامل آن را میتوانید از طریق این لینک بخوانید
نشریه شهریور
چرا ایرانِ آزاد باید درآمد از راهِ دین را یکسره بر چیند
واعظان کهاین جلوه در محراب و منبر میکنند
چون به خلوت میروند آن کارِ دیگر میکنند
حافظ
درآمد
چهار دهه است که ایرانیان، هر بامداد که چشم میگشایند، بهایِ دینی را میپردازند که نه خود بر گزیدهاند و نه از آنِ همهیِ آنان است. این بها نه تنها در زندان و تازیانه و دار و تبعید پرداخت شده، بلکه در کیسهیِ تهیِ کارگر، در سفرهیِ هر روز کوچکترِ آموزگار و در چشمانِ نگرانِ پرستاری که مزدش به پایانِ ماه نمیرسد؛ و در آن سویِ ترازو، در گنجینههایِ بیشمار و بیپاسخِ آستانها و بنیادها انباشته شده است. دین در این سرزمین تنها باور نبوده است. دکان بوده است؛ دکانی پررونق، با پیشخوانی از مِهر و تسبیح، و پستویی از زر و زمین.
بسیاری جداییِ دین از کشورداری را تنها در برگهیِ قانونِ بنیادین میجویند. پرسشِ بنیادین ساده است و سهمگین: چه کسی هزینهیِ دین را میپردازد، و چه کسی از آن سود میبرد؟
سخنِ نگارنده روشن است: در ایرانِ آزاد، هیچ کس نباید از راهِ دین روزی بخورد. دین باید به جایگاهِ راستینِ خود باز گردد: پیوندی آزاد میانِ انسان و باورش؛ بیبها، بیدکان، بیدلال.
دینکاری چیست
دینکاری آن جا زاده میشود که کارکردی دینی به کالا بدل شود و بازاری پایدار بیابد. این کالا گاه آمرزشِ گناه است، گاه برکت و شفا، گاه فتوا، گاه دعایی بر کاغذی تاخورده، و گاه تنها جایگاهی بلند در چشمِ مردم. همهیِ این کالاها یک ویژگیِ شگفت دارند: فروشنده خود داورِ ارزشِ کالایِ خویش است و خریدار هیچ ترازویی برایِ سنجیدنِ آن ندارد. نانوا اگر نانِ بد بپزد، مشتری فردا به نانواییِ دیگر میرود. اما آن که آمرزش فروخته، هرگز در برابرِ هیچ خریداری پاسخگو نیست؛ چرا که کالایش در جهانی دیگر تحویل داده میشود. هیچ دکانی در جهان چنین بیپاسخ نیست، و هیچ بازاری چنین بیترازو.
همان روضهخوانی که امروز از نذرِ مادری داغدار نان میخورد، فردا در صنفی سامان مییابد و پسفردا، اگر بخت یار باشد و باد موافق، بر کرسیِ فرمانروایی مینشیند. تاریخِ ما این راه را نه یک بار، که بارها پیموده است. تا دین پیشه باشد، پیشهوران برایِ نگاهداشتِ بازارِ خود به قدرت چنگ میزنند؛ و تا قدرت در دسترس باشد، هیچ صنفی به بازارِ کوچک خرسند نمیماند.
افزون بر این، دینکاریِ تنبهتن خود گونهای بهرهکشی از اندوه و ترس و امیدِ مردم است. آن که بر بالینِ بیمارش دعا میخرد، آن که برایِ آمرزشِ عزیزِ ازدسترفتهاش پول میدهد، آن که از هراسِ آتشِ دوزخ یکپنجمِ دسترنجش را میپردازد، در ناتوانترین دمِ زندگیاش به دکانی پناه برده است که هیچ پاسخی به او بدهکار نیست. این سوداگری با اشکِ مردم است، نه خدمت به ایمانِ آنان. باور، هر اندازه گرامی و هر اندازه ژرف، نباید کالا شود؛ که چون کالا شد، دیگر باور نیست، بازار است.
پیشینه
با آمدنِ صفویان، کیشِ شیعه کیشِ کشوری شد و دستگاهِ آخوندی از مسجد به دیوان راه یافت. موقوفات دامن گستردند و نهادهایی چون صدارت بر آنها فرمان راندند. اما در روزگارِ قاجار رخدادی سرنوشتساز پدید آمد که پیامدش تا امروز بر سرِ ما سایه افکنده است: مرجعیت با گردآوریِ یکراستِ خمس و سهمِ امام از دولت بینیاز شد. این بینیازیِ دارایی، همان شالودهای بود که دستگاهِ آخوندی را به نیرویی سیاسی، و سرانجام به همآوردِ دولت، بدل ساخت. پیوندِ دیرینه با بازار نیز این توان را استوار و ریشهدار کرد. بهزاد کشاورزی در کتابِ ارزشمندِ «تشیع و قدرت در ایران» (پاریس، ۲۵۵۹) همین گره را میگشاید. او یکی از ریشههایِ پیشواییِ آخوندان بر توده را پیوندِ داراییِ آنان با بازار میداند و مینویسد: «بلحاظ این که مبلغ مهمی از توان مالی تشکیلات روحانیت بوسیله خمس تأمین میشود، لذا ارتباط نزدیکی میان روحانیان و بازاریان برقرار میباشد» (ص ۳۲۱).
در روزگارِ پهلوی، دولت کوشید موقوفات را زیرِ نگرشِ ادارهیِ اوقاف در آورد و دادگستری را از دستِ شرع بیرون کشد. اما سرچشمهیِ خودسرِ درآمدِ دستگاهِ آخوندی، همان خمس و سهمِ امام، دستنخورده ماند؛ رودی زیرزمینی که از چشمِ دیوان پنهان بود و هرگز نخشکید. پیامدش آن شد که در ۲۵۳۷، شبکهیِ مسجد و حوزه و بازار آمادهترین سازمانِ کشور برایِ ربودنِ قدرت بود.
دکانِ دین در جمهوریِ اسلامی
پس از ۲۵۳۷، دکانِ دین دیگر دکانی در گوشهیِ بازار نبود؛ بازارِ سراسر شد، و سپس امپراتوری. دینکاری از یک صنف به یک دستگاهِ فراگیرِ دارایی بدل شد. سه رودِ بزرگِ درآمد به هم پیوستند و دریایی ساختند که کرانهاش پدیدار نیست:
بنیادها و آستانهایِ زیرِ فرمانِ رهبر. به گزارشِ وزارتِ داراییِ آمریکا (ژانویهیِ ۲۰۲۱)، آستانِ قدسِ رضوی و ستادِ اجراییِ فرمانِ امام یکراست زیرِ نگرشِ رهبر کار میکنند. به نقل از همان گزارش، گفته میشود این دو نهاد، همراه با بنیادِ مستضعفان و قرارگاهِ خاتمالانبیاء، «بیش از نیمی از اقتصادِ ایران» را در دست دارند.
داراییهایِ ستاد. خبرگزاریِ رویترز در پژوهشی به سالِ ۲۰۱۳ داراییهایِ ستاد را نزدیک به ۹۵ میلیارد دلار برآورد کرد. به گزارشِ رویترز، بخشی از این دارایی از راهِ گرفتنِ خانه و زمینِ شهروندانِ ساده فراهم آمده بود.
بودجهیِ همگانی. دستگاههایِ تبلیغی و حوزوی هر سال ردیفِ ویژه در بودجه دارند. برایِ نمونه، در لایحهیِ بودجهیِ ۲۵۸۵ برایِ دفترِ تبلیغاتِ اسلامیِ حوزهیِ علمیهیِ قم نزدیک به ۹۹۶ میلیارد تومان پیشبینی شده است؛ و این تنها یکی از دهها ردیف است، در کشوری که بیمارستانهایش دارو ندارند و آموزشگاههایش بخاری.
در این سامانه، همهیِ شهروندان، باورمند و ناباورمند، مسلمان و بهایی و زرتشتی، بهایِ یک کیش و یک صنف را میپردازند. این نه تنها نابرابریِ دارایی، که نابرابری در برابرِ قانون است؛ و نه تنها ستم بر ناباورمندان، که خیانتی است به خودِ باورمندان، که دینِ آنان را بازیچهیِ بازار کردهاند و نامِ مقدسشان را بر سردرِ دکان آویختهاند.
نگاهِ اسماعیلِ نوری علا، و گفتوگویی که هنوز باز است
واژهیِ «دینکار» را اسماعیلِ نوری علا در «جمعهگردیها»یش به کار برده است. او در نوشتارِ «آیا سکولاریسم بمعنای جدائی دین از دولت است؟» (۳۰ مرداد ۲۵۶۸) کشیشان و خاخامها و موبدان و ملایان را «دینکاران» مینامد که نهادِ کیش را میگردانند؛ و میانِ دین و کیش مرزی روشن میکشد: «دین مفهومی آسمانی و آنجهانی است حال آن که مذهب مفهوم زمینی و اینجهانی دارد». از همین رو به باورِ او آنچه باید جدا شود، نه «دین از دولت»، که «مذهب از حکومت» است.
این جداسازیِ دین از کیش برایِ پرسمانِ دکانِ دین کلیدِ گشایش است. آن چه کالا میشود و بازار مییابد، دین نیست؛ کیش است، با دستگاهش و دینکارانش. باورِ آسمانی بها ندارد و نمیتواند داشته باشد؛ این دستگاهِ زمینی است که بر آن بها مینهد، برچسب میزند و در پیشخوان میگذارد. آسمان را نمیتوان فروخت؛ اما میتوان به نامِ آسمان، زمین را خرید.
سیامک مهر در پاسخ به پیشنهادِ نوری علا برایِ «واتیکانیزه» کردنِ دستگاهِ آخوندیِ شیعه (تیر ۲۵۶۷)، بیپرده نوشت: «دینکاری در اسلام با دکانداری دین انطباق کامل دارد، یکی است.» و از خمس و زکات و سهمِ امام و دخل و تصرف در موقوفات بهعنوانِ سرچشمههایِ این دکان یاد کرد. با این همه، هماو بر آن بود که «با سرنگون ساختن رژیم اسلامی ایران سکولاریسم خود به خود در حکومت آینده برقرار خواهد گردید.»
نگارنده در این گفتوگو جایی میانه دارد. با سیامک مهر همداستان است که دینکاری همان دکانداری است؛ اما نمیپذیرد که با فرو افتادنِ فرمانرواییِ دینی، سکولاریسم «خود به خود» برپا شود. دکانی که درش باز بماند، دیر یا زود مشتریِ قدرت را باز مییابد؛ چنان که در روزگارِ پهلوی دیدیم. و با نوری علا همداستان است که آماج نه دین، که کیش و دستگاهِ آن است؛ اما یک گام فراتر میرود: الگویِ «واتیکانی» نیز، اگر دستگاهی مستقل اما مزدبگیر بسازد، دکان را تنها از بازارِ کشوری به بازارِ خصوصی جابهجا میکند. تابلو عوض میشود، دکان همان است. راهِ بنیادین آن است که دینکاری اصلاً پیشه نباشد.
راهکارِ ایرانی: دینِ بیدکان
راهکارِ ایرانی، میانِ لائیسیتهیِ ستیهندهیِ فرانسوی و سکولاریسمِ سازگارگرایِ آنگلوساکسون، میتواند راهِ سومی بگشاید و از یک بنیادِ ساده و سترگ آغاز کند: دین پیشه نیست. نه دستگاهِ کشوری به هیچ کیشی پول میدهد، نه از هیچ کیشی پول میستاند؛ و نه هیچ شهروندی از راهِ دین روزی میخورد. از این بنیاد، چند گامِ روشن و سنجیده بر میآید:
دینکاری پیشهای شناختهشده نیست. قانون هیچ عنوانِ دینی را پیشه نمیشمارد؛ نه پروانهای، نه پایهیِ مزدی، نه بیمهای به نامِ دینکاری. آخوند، کشیش، موبد یا خاخام، چون هر شهروندِ دیگری، از کارِ دست و اندیشهیِ خود روزی میخورد و آیین را رایگان و داوطلبانه میگذارد.
پایانِ بودجهیِ دینی. همهیِ ردیفهایِ حوزوی، تبلیغی و کیشی از بودجهیِ همگانی زدوده میشوند. هیچ ریالی از دسترنجِ مردم به هیچ دستگاهِ دینی نمیرسد؛ آنچه آزاد میشود، به آموزش و درمان و آبادانی باز میگردد.
باز گرداندنِ داراییهایِ ملی. داراییهایِ بنیادها و آستانها با بازبینیِ دخل و خرجِ آزاد و آشکار روشن میشود. آنچه چپاول شده، به دارندگانش باز میگردد؛ آنچه از داراییِ ملی آمده، به گنجینهیِ ملی باز میگردد.
تکلیفِ روشنِ موقوفات. موقوفاتی که کارکردِ همگانی دارند، چون بیمارستان و آموزشگاه و آبانبار، به نهادهایِ مدنیِ آشکار سپرده میشوند تا خواستِ نیکوکارانِ دیروز به کارِ مردمِ امروز آید. از درآمدِ هیچ موقوفهای مزدِ دینکاری پرداخت نمیشود.
بیامتیازیِ مالیاتی. بنگاهها و داراییهایِ نهادهایِ دینی چون هر بنگاهِ دیگری مالیات میدهند. بخشودگی تنها برایِ نیکوکاریِ آشکار و بازبینیشده است، و برایِ همهیِ باورها یکسان.
انجمنِ داوطلبانه به جایِ دستگاه. پرستشگاهها انجمنهایی داوطلبانهاند که هزینهیِ ساختمان و نگاهداری را از کمکِ باورمندان میپردازند، با گزارشِ سالانهیِ دخل و خرج.
برابریِ همهیِ باورها. این قاعدهها برایِ شیعه و سنی، بهایی و زرتشتی، مسیحی و یهودی و ناباورمند یکسان است. هیچ کیشی امتیازِ دارایی یا امتیاز در برابرِ قانون ندارد.
این راهکار نه دشمنی با باور است و نه آرزویی دستنیافتنی. جامعههایِ دینیِ بسیاری بیآخوندِ مزدبگیر زیستهاند و میزیند؛ آیینِ بهایی، برایِ نمونه، دستگاهِ آخوندی ندارد. مسجد و کلیسا و آتشکده و کنیسه باز میمانند و درشان به رویِ همه گشوده است. هیچ اذانی خاموش نمیشود، هیچ ناقوسی از صدا نمیافتد، هیچ آتشی فرو نمیمیرد. تنها دکانی بسته میشود که با پولِ همه، برایِ سودِ اندکی کار میکرد.
و شاید شگفت آن که این راهکار بیش از همه به سودِ خودِ دین است. دینی که از بازار رها شود، آبرویی را باز مییابد که دکانداران از آن ستاندهاند. دیگر کسی نخواهد پرسید این سخن از باور بر میخیزد یا از نان؛ این اشک از دل است یا از دخل. باورِ بیبها، باوری پاک است؛ و پاکترین نماز، نمازی است که کسی برایِ گزاردنش مزد نگیرد.
فرجام
هفتمِ آبان یادآورِ رواداریِ کورش است؛ شهریاری که پرستشگاههایِ مردمان را گرامی داشت، اما کیشی را بر کسی بار نکرد و از هیچ کیشی دکانی برایِ خود نساخت. رواداریِ دینی در ایرانِ فردا نیز از همین جا آغاز میشود: دینِ همه گرامی، و دکانِ هیچ دینی برپا مباد.
جداییِ دین از کشورداری اگر تنها در نهادهایِ سیاسی رخ دهد و به راههایِ پول نرسد، چون خانهای است که بر آب ساخته باشند؛ دیر یا زود واژگون میشود. به گفتهیِ نوری علا: «تا حکومت و مذهب از هم جدا نباشند "این وطن وطن نشود"» و نگارنده میافزاید: تا دین دکان باشد، این جدایی پایدار نمیماند. پس بگذاریم دین به خانهیِ دل باز گردد، و دکان، برایِ همیشه، بسته بماند.
کتابنامه
کشاورزی، بهزاد. تشیع و قدرت در ایران. پاریس: انتشارات خاوران، چاپ نخست، پاییز ۲۵۵۹.
نوری علا، اسماعیل. «تشخیص آتش و پنبه»، جمعهگردیها، ۸ مه ۲۰۰۹ (۱۸ اردیبهشت ۲۵۶۸)، newsecularism.com
نوری علا، اسماعیل. «آیا سکولاریسم بمعنای جدائی دین از دولت است؟»، جمعهگردیها، ۲۱ اوت ۲۰۰۹ (۳۰ مرداد ۲۵۶۸)، newsecularism.com
نوری علا، اسماعیل. «سکولار بودن، همچون پیششرط مدرن بودن»، جمعهگردیها، ۹ اکتبر ۲۰۰۹ (۱۷ مهر ۲۵۶۸)، newsecularism.com
مهر، سیامک. «واتیکانیزهٔ مافیای روحانیت: پاداش سی سال تبهکاری»، تیر ۲۵۶۷ (ژوئیه ۲۰۰۸)، در پاسخ به «خدمت ناخواستهٔ ولایت فقیه به سکولاریسم» از نوری علا، newsecularism.com
U.S. Department of the Treasury. «Treasury Targets Billion Dollar Foundations Controlled by Iran's Supreme Leader», 13 January 2021, home.treasury.gov/news/press-releases/sm1234.
Reuters. «Assets of the Ayatollah» (2013), به نقل از ire.org.
اندیشه معاصر. «بودجه ۱۴۰۵ زیر ذرهبین»، ۶ دی ۲۵۸۴، به نقل از خبرآنلاین، andishemoaser.ir.



















