( روزنامه لوموند)
برگردان : علی شبان
یادداشت مترجم:
زبان فکر نمی کند، ساختارها فکر نمی کنند، نشانهها فکر نمی کنند، فقط انسانها فکر می کنند، و آنها هستند که در درون خود واقعیت را تجربه می کنند.واین درست آن چیزی است که میشل فوکو لحظهای فراموش کرد؛ هنگامی که در سالهای ۱۹۷۸ - ۱۹۷۹، مجذوب تهران شد. جایی که فیلسوف رؤیای معنویت را در سر می پروراند؛ ایرانیان زیر سلطه ی حکومت دینی رنج میبردند و هنوز هم رنج می برند. بیارنه ملکویک - پژوهشگر و استاد دانشگاههای فرانسه
میشل فوکو ( ۱۹۲۶-۱۹۸۴) به عنوان خبرنگار ویژه ی روزنامه ی ایتالیائی کوریره دلا سرا، منتشر شده در میلان، شاهد سرنگونی ی رژیم پهلوی دوم و استقرار جمهوری اسلامی در ایران بود. او شاهد به قدرت رسیدن اسلام گرایان و ظهور یک پروژه ایدئولوژیک بود که بزودی منجر به استقرار ِ رژیمی مذهبی، اقتدار گرا و عمیقاً ارتجاعی می شد. با این حال، او به دور از تشخیص علائم هشدار دهنده ی این انحراف، مشتاق و حتی مجذوب چیزی بود که به اعتقاد او اختراع شکل جدیدی از زندگی سیاسی بشمار میرفت. با این حال، ایرانی را که او مشاهده می کرد، ایران واقعی نبود، بلکه ایرانی بود که با تخیل فلسفی ی او بازسازی شده بود. و گمراهی او از اینجا آغاز شد.
گذشته از این، فوکو معتقد است که ایران، مفهوم جدیدی را کشف کرده است که آن را «معنویت سیاسی» می نامد. او در آن، مسیری اصیل میبیند که قادر است از بنبست های فرضی ی مدرنیته ی غربی بگریزد. و همانگونه که بیارنه ملکویک Bijarn Melkevik یکی از پژوهشگران و حقوقدان سرشناس فرانسوی می گوید؛ «شیفتگی روشنفکرانه » برای تحلیل سیاسی درست از رویدادها و انتقاد از آنها، با پیشفرض ها و پیامد های آن، بر اندیشه فوکو غلبه می کند. این اشتباه او صرفاً در مورد یک رویداد نیست؛ او از نظر فلسفی و ریشهای در مورد ماهیت ِ پدیدهای که پیش رویش در حال وقوع است، داوری درست ندارد. و این کورکورانه دیدن ِ اوست که باید مورد نقد قرار گیرد. فوکو در مواجهه با نگرانیهای اولیه در مورد ماهیت تئوکراتیک، ارتجاعی و تمامیت خواهانه ی جنبش علیه رژیم پهلوی دوم، با تأکید بر اینکه نقش او قضاوت در مورد رژیم آینده نیست؛ بلکه شهادت دادن به قیام ِ در حال وقوع است، از رویکرد خود دفاع می کند. با بازگشت خود به پاریس، او در مورد سفرهای توریستی - فلسفی خود، تحت عنوان «معنویت سیاسی» شروع به نظریه پردازی کرد.
در اینجاست که فوکو را در لباسی میتوان دید که نمیخواهد ببیند چه اتفاقی در آنجا میافتد و یا همان «شیفتگی روشنفکرانه» و یا برداشت فیلسوفانه ای است که نمیتواند از آن دست بردارد. و در عوض، انتظارات فلسفی خود را در آن فرافکنی می کند. و در رویارویی با وقایع ِ ایران، تفکر او در چیزی فرو میرود که میتوان آنرا نوعی شور و شوق افراطی نامید : نوعی شیفتگی فکری، شور و شوق یا خیال پردازی فلسفی که در نهایت، تخیل بر قضاوت انتقادی غلبه می کند. و در دام ِ این شیفتگی، ذهن برای ساختن مفاهیم خود، از تکیه بر واقعیت دست میکشد و تلاش میکند تا واقعیتها را مطابق با خواستههای تخیل خود تغییر دهد. و در اینجا ست که فوکو وضعیت ایران را صرفاً اشتباه تفسیر نمی کند؛ او به تدریج توهم گرایی فلسفی را جایگزین ِ تحلیل دقیق می کند. او روایتی را که پیرامون ِ «معنویت سیاسی» می سازد، به واقعیت تاریخی که پیش ِ چشمانش آشکار می شود، ترجیح می دهد. و درست در جایی که او ادعا میکند شاهد ِ اختراع ِ شکل جدیدی از هستی گرایی جمعی است، ما شاهد استقرار تدریجی یک رژیم دین سالار هستیم.
برای درک ِ چگونگی بسته شدن این دام فکری، لازم است به دقت بررسی کنیم که این مفهوم در نوشتههای نویسنده چه چیزهایی را در برمی گیرد. میشل فوکو آشکارا مجذوب ِ طرح ِ فلسفی خود است. او معتقد است که در قیام اسلام گرایان ِ ایرانی و تسخیر روشمند ِ قدرت توسط آیت ها، ظهور نوع جدیدی از نیرو را تشخیص می دهد. این کشف فرضی او را خلع سلاح میکند : او که فاقد ِ پاد تن های [ anticorps ] انتقادی لازم برای مقاومت در برابر اغواگری ی فرضیه اش است، با افزایش شور و شوقش، ظرفیت تحلیلی خود را کند شده می بیند.
شاید حتی پس از نیم قرن، خواندن آنچه را که بیانگر شیفتگی فوکو بود، برای خیلیها باورش دشوار بنظر رسد، او می گوید : «برای مردمی که در آن زندگی میکنند [کشور ایران] چه معنایی دارد که حتی به قیمت جانشان، به دنبال چیزی باشند که از زمان رنسانس و بحران های بزرگ ِ مسیحیت ، امکان ِ آن را فراموش کردهایم : یک «معنویت ِ سیاسی». او میگوید : « من همین الان هم خنده های فرانسویها را می شنوم، آما میدانم که آنها اشتباه می کنند.» و در اینجاست که فوکو دیگر ایران را به عنوان کشوری که در آن تحولی به ثمر رسیده نگاه نمی کند؛ به آینه ای از سرخوردگی غرب به آن می نگرد. فوکو دیگر به تهران نگاه نمی کند؛ او به آنچه غرب فاقد آنست، می اندیشد.
از این منظر، فداکاری و مرگ، بار مثبتی پیدا میکنند. مردم دیگر به عنوان مجموعهای از انسانها با علایق گوناگون در ایران تصور نمی شوند، بلکه با یک کلیت عرفانی به آنها نگاه می کنیم. در اینجاست که، واقعیت به خواستههای یک تخیل فلسفی تسلیم می شود. و دقیقاً تسلیم شدن ِ فوکو در برابر اسطوره است که اندیشه او در رویارویی با تمامیت خواهی، خلع سلاح می شود.
آنچه را که فوکو درباره ایران ِ پس از انقلاب می گوید؛ به هیچ وجه قابل تقلیل به یک خطای روزنامهنگاری یا یک اشتباه سهوی توسط یک فیلسوف مسافر نیست. این مشکل بسیار عمیقتر است؛ ماهیت فلسفی دارد. آنچه ایران ِ سالهای ۱۹۷۸ - ۱۹۷۹اشکار می کند، ناتوانی اندیشه فوکودر درک افراد، اعمال و مسئولیت های آنهاست. زمانی که این افراد در پشت ِ نشانه ها، گفتمان ها، یا جنبش های جمعی ناپدید می شوند. فوکو با جستجوی مداوم برای یک معنای پنهان، یک گسست نمادین یا یک معنویت جدید در رویدادها، خود را در مواجهه با فاجعهای که پیش چشمانش در حال ِ وقوع بود، به نابینایی می زند. این خطا تصادفی نیست؛ بلکه مستقیماً از یک روش خاص ِ فلسفیدن ناشی می شود. و در اینجاست که یک فیلسوف از بررسی جهان دست میکشد و در عوض خیال پردازی های خود را بر آن فرامی افکند.
ایران ِ فوکو، ایران واقعی نیست؛ بلکه یک ایران رویایی و خیالی است، ایرانی که بیخردی، آن را به بیراهه کشانده است. و در پایان ِ نگاه خود به خطای بزرگ ِ میشل فوکو، بیارنه ملکویک میگوید : زبان فکر نمی کند، ساختارها فکر نمی کنند، نشانهها فکر نمی کنند، فقط انسانها فکر می کنند، و آنها هستند که در درون خود واقعیت را تجربه می کنند.و این درست آن چیزی است که میشل فوکو لحظهای فراموش کرد؛ هنگامی که در سالهای ۱۹۷۸ - ۱۹۷۹، مجذوب تهران شد. جایی که فیلسوف رؤیای معنویت را در سر می پروراند؛ ایرانیان زیر سلطه ی حکومت دینی رنج میبردند و هنوز هم رنج می برند. ع.ش
***
و اینک مقاله ی کریستیان ژامبه Christian Jambet فیلسوفِ فرانسوی، پژوهشگر اسلام و عضو آکادمی فرانسه را که در روزنامه لوموند ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶، تحت عنوان ِ « میشل فوکو و ایران : باستان شناسی یک توهم» منتشر شده است، میخوانیم* :
به گفته ی این پژوهشگر و فیلسوف تاریخ ِ اسلام، سهم متون منتشر نشده ی موجود در کتاب « ایران، وقتی زمین میلرزد » که توسط انتشارات گالیمار در فرانسه منتشر شده است، درک بهتری از چگونگی گمراهی میشل فوکودر مورد انقلاب ایران را فراهم می کند.
« ایران، وقتی زمین می لرزد» گزارش ۱۹۷۸ - ۱۹۷۹ نوشته ی میشل فوکو به کوشش چهار تن از استادان دانشگاه، به تازگی در فرانسه منتشر شد. و در آن، نوشتههای فوکو به شکل یک کتاب در اختیار علاقهمندان به بحثی که همواره باز ست قرار گرفت. چهار ویراستار این کتاب، همه ی متن های بدست آمده از فوکو را گرد آوری کرده اند. و آنها در این گرد هم آوری « گزارش های ایده ها» توسط این فیلسوف فرانسوی را که شامل مقاله ها و پاسخها و همچنین بخشهایی از بحثی را که آنزمان برانگیخته شده بود؛ بهمراه ی گفتگو های فوکو، تکمیل کرده اند. با آشکار کردن بایگانی فیلسوف، آنها ارزیابی تازه ای از متون و مواضع سیاسی را که از نگاه شان کمتر شناخته شده، یا بد فهمیده شدهاند را برای خواننده کتاب ممکن می سازند.
گذشته از این، گزارشی از سفر فوکو به ایران، در سپتامبر و نوامبر ۱۹۷۸، و نتیجهگیری های او که در مقالهی ۱۹۷۹منتشر شده در لوموند با عنوان « آیا شورش بیمعنی است؟» را نیز میتوان در این کتاب دید. و اما در این کتاب صرفاً به قیامی که منجر به رفتن ِ شاه شد تمرکز شده و چیزی در مورد آنچه پس از آن رخ داد، در آن دیده نمیشود : استقرار سریع قدرت ِ جدید و اولین نهاد های جمهوری اسلامی. درست است که فوکو فقط به «استراتژی قیام » علاقه نشان میدهد و منطقاً از پرداختن به انتقاداتی که پیامد های آن را مطرح می کنند، خودداری می کند.
فوکو تجربه ایران را به آزمایشگاه ِ آزمایش فکری خود تبدیل کرد : رَد ِ زندهای بر سنت ِ انقلابی ی کلاسیک؛ و در عین حال رَد ِ پیوند بین ِ انقلاب و بازسازی دولت. در اسناد منتشر شده در کتاب، موضوع به صراحت بیان شده است : به گفته ی فوکو لازم است از دو مکتب ِ فکری ی اصلی ی غرب ِ مدرن رها شویم. نخست، نظریهای که خود را بر پایه ی فلسفه های سیاسی قرنهای ۱۷ - ۱۸بنا نهاده است و آن نظریهای است که برای دولت مدرن و سرمابه داری ضروری است. و دومی، که بر پایه ی انقلابهای مارکسیستی بنا شده ؛ شکست آنها توسط ِ همه ی آنهایی که تمامیت خواهی آنها را محکوم می کنند، جای حرفی باقی نمی گذارد. خارج از این دو جریان، به نظر میرسد قیام ایران مسیر دیگری را می گشاید : یاد آوری ضروری از شورش ها که ارتباط ِ نزدیکی با پدیدههای مذهبی دارد و میتواند نظم مستقر را به چالش بکشد.به همین دلیل است که فوکوخطر ِ پیشنهاد ِ یک مفهوم ِ متناقض را به جان خرید : « معنویت سیاسی» [ spritualité politique ].
یک انقلاب واحد
به گفته ی ناشران کتاب؛ « از سال ۱۹۷۹ به بعد و حتی بیشتر از سال ِ ۱۹۸۱» یک نا پیوستگی اساسی ما را وادار میکند که به نابودی قیام اذعان کنیم، نه «تحقق انقلاب، بلکه انحلال ِ خشونت آمیز آن» .دقیقا بر پایه ی همین برداشت است که مخالفت خود را با میشل فوکو ابراز کردم. این نمونه ی یک انقلاب بود که مراحل آن شامل ِ تظاهرات گسترده، خروج شاه و استقرار قدرت انقلابی است. گسست فرضی بین انقلاب و ترور که فوکو بر آن پا می فشارد؛ فقط میتواند توهمی باشد که در او ایجاد شده بود. دو دلیل میتواند این توهم را توضیح دهد : دست کم گرفتن ِ اندیشه و استراتژی آیت الله خمینی و تفسیر نادرست از تشیع غالب. فوکو به جای شریعت و الهیات ِ سیاسی، تأثیر ِ یک دین معنوی را محرک جریان های انقلابی می بیند. او در مورد این دوران اشتباه می کند. از سوی دیگر، اوبه روشنی به عجیب بودن ِ این « شخصیت تقریباً افسانهای » یعنی خمینی پی برده است، در حای که کاملاً در اشتباه است وقتی که او را « نقطه ی کانونی ی یک اراده ِ جمعی» قرار می دهد. او نمیتواند بفهمد که این شخصیت در کانون ِ یک اراده ی جمعی نیست؛ بلکه تلاش میکند تا از آن برای اهداف خود [سوء] استفاده کند.
این تجلیل از انسان مقدس، علت توهمی است که فوکو را گمراه می کند، زیرا او هم از اندیشه ی خمینی و نیز از قدرت تصمیم او بی اطلاع است. کاملاً میتوان در اینجا گفت که احتمال بی اطلاعی فوکو از آموزه ی دیرینه ی « حکم ِ فقیه ِ اعلم» بسیار زیاد است. اما او در مصاحبه هایش با دو چهره ی اصلی [ در آن دوره]، آیت الله شریعتمداری و بویژه بهشتی ( چهره ی محوری ِ آینده ی جمهوری اسلامی)، هر آنچه را که باید معنای واقعی «حکومت اسلامی» را برایش آشکار می کرد، یافته است. چگونه میتوانست بگوید که خمینی «سیاستمدار نیست» یا «حزب خمینی و دولت خمینی وجود نخواهد داشت.» و شاید بهتر است گفته شود که این انقلابی ی ژرف اندیش و متفکر؛ تصمیم گرفته بود تا با نا دیده گرفتن ِ اولی و تجسم دومی، تعارض بین ِ سلطنت و اقتدار مشروع ِ نمایندگان امام غائب را به طور قطعی حل کند.؟
اراده ِ الهی
این همان چیزی است که شریعتمداری ( که وانمود میکند مسیر دیگری را ترجیح میدهد)، درباره آن صحبت می کند. او میگوید : پیش از ظهور ِ «منجی» ( امام غائب) در آخرالزمان، خوب است که امور را به شیوه ای درست اداره کنیم. قدرت و نبوغ خمینی در استفاده از وعده های انقلابی داده شده به «محرومان» برای نه گفتن به ماندن شاه در قدرت، پیش از رد ِ هر نوع نمایندگی به محرومان صورت گرفت. و در اینجا بود که فوکو با توجه به نقدش از سیاست، از آن سپاسگزاری کرد.
به لطف متون منتشر نشدهای که در این کتاب گنجانده شده است، درک بهتری از چگونگی ی جعل ِ یک بازنمایی خیالی از انقلاب اسلامی [ در ایران] توسط فوکو به دست می آوریم، که همزمان با حسن نیت شگفت آوری از قیام های مردمی حمایت می کرد. خمینی با سرنگونی حاکمیت شاه، حاکمیت دیگری را تحمیل کرد. حاکمیتی که توده ها آرزوی آن را داشتند : حاکمیت نماینده ی اراده الهی. این بیانگر اراده ی عمومی نیست که از طرف او بیان می شود؛ او کسی است که اراده ی عمومی را تعین می کند. خمینی با سرنگونی سلطنت، همراه با استبداد مدرنیستی پیشین، دموکراسی را از پا در آورد، همانطور که سایر اثرات روشنگری را از بین برد.
در حالی که میشل فوکو انتظار دولت و ظهور مراکز متعدد زندگی دموکراتیک و انقلاب مداوم - چیزی شبیه به خود مدیریتی کارگران کارخانه Lip [ اعتصاب مشهور کارخانه لیپ در یکی از شهرهای فرانسه بین سالهای ۱۹۷۰-۱۹۷۶رخ داد که دهها هزار نفر در فرانسه و سراسر اروپا به آن پیوستند.] را در سراسر ایران، در سر می پروراند؛ دقیقا عکس آن اتفاق افتاد. و استراتژیست قدیمی اسلام سیاسی، آن را با مهارت ِ استادانه ای هماهنگ کرد.میشل فوکو با واگذاری انقلاب خیالی و خیانت شده به نوستالژیک ها، سکوت کرد و به راه خود ادامه داد. چه بهتر.
نوشتههای داخل ِ [ ] از مترجم است.
*https://www.lemonde.fr/livres/article/2026/10/14/michel-foucault-et-l-iran-archeologie-d-une-illusion-par-christian-jambet-de-l-academie-francaise_6793791_3260.html

محمد زمانی: جمهوری اسلامی در ذهن مردم سقوط کرده است

دکانِ دین، نویدِ فاضل

















