تأملی درباره دگرگونی هویت ملی ایرانیان
پیشگفتار
هرودوت در کتاب هفتم تاریخ، صحنهای را بازگو میکند که از مشهورترین لحظات لشکرکشی خشایارشا به یونان به شمار میرود. در سال ۴۸۰ پیش از میلاد، شاهنشاه هخامنشی بر بلندیهای کرانه آسیایی تنگه داردانل، بر تختی از مرمر سپید نشست تا سپاه عظیم زمینی و دریایی خود را نظاره کند. کشتیها سطح تنگه را پوشانده بودند و کرانهها و دشتهای اطراف مملو از نیروهای نظامی امپراتوری بود. در میان این سپاه عظیم، سپاه جاویدان، یگان برگزیده دههزارنفری هخامنشی، نیز حضور داشتند.
خشایارشا در نخستین لحظه از تماشای این شکوه نظامی به وجد آمد و خود را خوشبختترین انسان دانست؛ اما اندکی بعد چهرهاش دگرگون شد و به گریستن افتاد.
آرتابانوس، عموی شاه که از آغاز با لشکرکشی به یونان مخالف بود، علت اندوه پادشاه را جویا شد. خشایارشا پاسخ داد که اندیشیدن به کوتاهی عمر انسان او را به گریه انداخته است؛ زیرا از میان این انبوه مردان، حتی یک نفر نیز صد سال دیگر زنده نخواهد بود.
این روایت هرودوت، فراتر از بازنمایی شکوه نظامی یک امپراتوری، تأملی درباره گذر زمان، فناپذیری انسان و ناپایداری قدرت سیاسی است. تضاد میان عظمت امپراتوری و کوتاهی عمر انسان، این صحنه را به یکی از تأملبرانگیزترین تصاویر تاریخ ایران باستان تبدیل کرده است.
دودمان پهلوی (۱۹۲۵-۱۹۷۹): بازسازی هویت ملی بر بنیاد میراث ایران باستان
روزگاری سپاهیان جاویدان خشایارشا پاسداری از قدرت و تداوم امپراتوری هخامنشی را بر عهده داشتند. این نیروی نظامی در حافظه تاریخی و برداشت امروزی ایرانیان، به نمادی از شکوه سیاسی، اقتدار امپراتوری و شکوفایی تمدن ایران باستان تبدیل شده است.
در دوران پهلوی، احیای نمادها و ارجاعات تاریخی پیش از اسلام به یکی از مؤلفههای محوری پروژه دولتسازی ملی و مدرن تبدیل شد. رضاشاه و پسرش، محمدرضاشاه، با تأکید بر میراث شاهنشاهیهای هخامنشی و ساسانی، در پی بازتعریف هویت تاریخی ایران و تقویت پیوند آن با تمدن ایران باستان بودند.
محمدرضاشاه با نامگذاری و سازماندهی گارد جاویدان، پیوندی نمادین میان نیروی محافظ سلطنت و سنت نظامی ایران باستان برقرار کرد. این یگان نخبه از ارتش شاهنشاهی، وظیفه حفاظت از شاه و نهاد سلطنت را بر عهده داشت و نام آن یادآور سپاه جاویدان هخامنشی بود.
این سیاست هویتی، افزون بر تأکید بر تداوم تاریخی و ملیت ایرانی، کارکردی سیاسی نیز داشت: محدود کردن نفوذ نهاد روحانیت شیعه در عرصه عمومی و تثبیت الگویی از دولت متمرکز، ملیگرا و سکولار که مشروعیت خود را نه از مرجعیت دینی، بلکه از تاریخ، تمدن و سنت پادشاهی ایران باستان میگرفت.
به این ترتیب، میراث ایران باستان در دوران پهلوی به یکی از مهمترین منابع نمادین مشروعیت سیاسی دولت تبدیل شد؛ دولتی که میکوشید هویت ملی را بر پایه تاریخ مشترک، تمدن ایرانی، وحدت سرزمینی و تداوم سنت شاهنشاهی بازتعریف کند.
سپاه پاسداران جمهوری اسلامی: گسست ایدئولوژیک از میراث سلطنتی
پس از سقوط نظام سلطنتی در سال ۱۳۵۷، خمینی، رهبر جدید، درصدد برآمد تا بنیادهای ایدئولوژیک و نمادین دولت ایران را از نو تعریف کند. در این فرایند، بسیاری از نمادهای سلطنتی و ارجاعات رسمی به تاریخ پیش از اسلام جای خود را به نشانهها و مفاهیم برخاسته از انقلاب اسلامی دادند.
گارد جاویدان منحل شد و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۸، بهعنوان نهادی نظامی و ایدئولوژیک، برای پاسداری از انقلاب و نظام تازهتأسیس جمهوری اسلامی شکل گرفت. این تحول را میتوان یکی از مهمترین نشانههای دگرگونی در ساختار قدرت و مبانی مشروعیت سیاسی ایران پس از انقلاب دانست.
سپاه پاسداران نه پاسدار یک سنت تاریخی و ملی، بلکه مدافع نظام سیاسی برآمده از انقلاب اسلامی و مبانی ایدئولوژیک آن تعریف شد. مأموریت این نهاد فراتر از حفاظت نظامی از مرزهای کشور بود؛ پاسداری از انقلاب اسلامی و آرمانهای ایدئولوژیک آن را نیز در بر میگرفت.
از این منظر، تأسیس سپاه پاسداران را میتوان نشانهای از تغییر بنیادین در منابع مشروعیت سیاسی دولت ایران تلقی کرد: گذار از ملیگرایی مبتنی بر تاریخ و تمدن ایران باستان بهسوی ایدئولوژی دینی و فراملی که مشروعیت خود را از تشیع، نظریه ولایت فقیه و آرمانهای انقلاب اسلامی میگیرد.
منتقدان جمهوری اسلامی، در این نهاد یکی از مهمترین جلوههای فاصله گرفتن از سنتهای ملی و تاریخی ایران و جایگزینی آنها با ایدئولوژیای شیعهای و دارای گرایشهای فراملی و پاناسلامیستی را میبینند.
در این چارچوب، تقابل نمادین میان گارد جاویدان و سپاه پاسداران صرفاً رویارویی دو سازمان نظامی نیست، بلکه بازتاب دو برداشت متفاوت از مفهوم ایران، هویت جمعی و سرچشمه مشروعیت قدرت سیاسی است: یکی با ارجاع به گذشته تاریخی و سنت شاهنشاهی، و دیگری با تکیه بر مرجعیت دینی و ایدئولوژی انقلاب اسلامی.
نتیجهگیری
آیا ایران تاریخ خود را از دست داده است؟
در نهایت، پرسش اصلی این نیست که آیا ایران تاریخ خود را از دست داده است یا نه؛ بلکه این است که چرا پیشینه تمدنی چند هزار ساله ایران، دیگر بنیان اصلی و تعیینکننده ساختار سیاسی دولت آن نیست؟
شاید اهمیت مقایسه سپاه جاویدان خشایارشا با سپاه پاسداران جمهوری اسلامی دقیقاً در همین نقطه آشکار شود: یکی یادآور امپراتوریای است که قدرت خود را در تداوم سنتی تاریخی جستوجو میکرد، و دیگری نهادی است که پاسداری از نظمی سیاسی مبتنی بر ایدئولوژی دینی را مأموریت بنیادین خود میداند.
انقلاب اسلامی تنها به سرنگونی نظام سلطنتی محدود نشد، بلکه در سطحی عمیقتر، کوشید تعریفی تازه از هویت ایرانیان ارائه دهد.
مسعود امیرخلیلی

معجون و خِرَد جوانی! عسگرآقا


















