آزادی «نَفْس جوانی» است؛ بدون آن، هر آیندهای خفه میشود!
اصطلاحات آب حیات، آب زندگی، آب بقا و اکسیر جوانی در ادبیات و اسطورههای فارسی و چینی معمولاً به یک مفهوم اشاره دارند؛ «مایع یا معجونی افسانهای» که سبب جاودانگی، طول عمر زیاد یا بازگشت جوانی میشود. در قرآن، سوره تین؛ الله به انجیر و زیتون سوگند خورده است: «وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ»، مفسران قرآن حکمت این سوگند را ارزش غذایی بالا، خواص درمانی و اهمیت این دو میوه در مناطق مدیترانهای دانستهاند؛ انجیر و زیتون، معجون جوانی؟
در فرهنگ ایرانی، «فلسفه نوروز» نوعی «اکسیر جوانی» سالانه برای روح، ذهن و جامعه است. این جشن فقط تغییر تقویم نیست، بلکه یادآوری میکند که انسان هم مانند طبیعت میتواند پس از رکود و سردی، دوباره متولد شود، نو شود و به سمت روشنایی حرکت کند.
آب حیات بیشتر اما به یک چشمهی جادویی و افسانهای در تاریکیها اطلاق میشود که در داستانها آمده است، مانند داستان جستوجوی خضر نبی و ذوالقرنین و اکسیر جوانی که ریشه در «کیمیاگری» و سنتهای مختلف ـ مثل چین باستان یا کیمیای اسلامی ـ دارد. این را نیز اما میدانیم که تا به امروز هیچ معجون یا ماده جادویی برای توقف کامل پیریِ انسان کشف نشده است. این دو واژه در علوم جدید یا رسانهها بهصورت استعاری برای روشهای افزایش طول عمر، ژنتیک یا سلولهای بنیادی به کار گرفته میشوند. راستی را اگر بخواهیم آنچه که واقعاً کارکرد «آب زندگی» و «آب حیات» و «معجون جوانی» را دارد، مجموعهای از سبک زندگی سالم، تغذیه مناسب، ورزش منظم، خواب کافی و دوری از استرس و آز و طمع زیاد میباشد.
امکان یک شروع جدید از نظر فلاسفه
امکان یک آغاز نو از دوران باستان، فلسفه را به خود مشغول کرده است. بسته به دوره و مکتب فکری، آن را بهعنوان یک ظرفیت بنیادی رهاییبخش انسانی، یک گسست اخلاقی رادیکال یا یک فرآیند دردناک خودچیرگی درک میکنند. از نظر فیلسوف «هانا آرنت» گفته شده که:
«جوانی یک مرحله گذار است. کودکی تمام شده است، بزرگسالی هنوز در دسترس نیست. چه ظرفیت خاصی برای بینش با این مرحله میانی مرتبط است؟ چگونه یک دیدگاه جوانانه به جهان میتواند به ما در درک نقاط کور زمان خود کمک کند؟ امروز از کسانی که روزی آینده ما را شکل خواهند داد، چه میتوانیم بیاموزیم؟»
از خیزش جوانان امروزی در ایران و اروپا چه میتوانیم بیاموزیم؟ بهویژه وقتی به نظر میرسد تاریخ تکرار میشود و از یک خودکاری کور پیروی میکند، امید به تغییر مثبت دشوار میشود. در این شرایط، هانا آرنت توصیه میکند که روی «کودکان» تمرکز کنید، یا بهتر بگوییم روی امکان یک آغاز نو «معجزه» زمینی تولد: یک انسان جدید و منحصربهفرد وارد دنیای موجود میشود و میتواند چیزی کاملاً پیشبینینشده را به آن بیاورد، چیزی که روند وقایع را مختل میکند.
آنچه ممکن است برای برخی از والدین نگرانکننده باشد ـ اینکه رشد کودک قابل پیشبینی نیست، اینکه در ابتدا نمیدانیم «چه کسی» به دنیا میآید؟ ـ از دیدگاه آرنت، چیزی باشکوه است. با هر کودک تازه متولدشده، مشخص میشود که تاریخ صرفاً یک سری فرآیندهای مکانیکی نیست، که آغازهای جدید ممکن است، و اینکه «میتوان به جهان امیدوار بود.» با وجود تمام شور و شوق برای شروع جدیدی که کودکان نماد آن هستند، آرنت تأکید میکند که؛ بزرگسالان نسبت به کودکان از نظر دانش، اقتدار و مسئولیت برتری دارند. او آموزش و پرورش الهامگرفته از ژان ژاک روسو را که «دنیای کودکان» را جدا از جامعه ترویج میدهد، رد میکند. او استدلال میکند که نقش بزرگسالان این است که جهان را به روی کودکان بگشایند، آنها را با قوانین و سنتهای آن آشنا کنند، بدون اینکه «فرصت انجام کاری جدید و غیرمنتظره» را از آنها بگیرند!
آب زندگانی از دیدگاه فردوسی خردمند و حافظ رند ایران
حکیم فردوسی اسکندر (نماد قدرت و پادشاهی) را در کنار خضر پیامبر (نماد آگاهی و هدایت) قرار میدهد تا نشان دهد رسیدن به این سرچشمه تنها با «زور و سپاه» ممکن نیست و در سر دوراهی تاریکی، اسکندر و خضر از هم جدا میشوند؛ خضر به «چشمه» میرسد، سر و تن میشوید و «جاودانه» میشود، اما اسکندر راه را گُم میکند و دستخالی بهسوی «روشنایی یا تاریکی» بازمیگردد!
چنین گفت روشندلِ پُرخِرَد
که هر کآبِ حیوان خورد، کی مِرَد!
(فردوسی)
در نگاه حافظِ قلندرِ شیرازی، لب و دهان معشوق، وصال او و حتی هوای کوی یار سرچشمه حقیقی «حیات و زندگانی» است. می و مستی عارفانه حافظ، شراب معرفت و عشق را «آب حیاتی» میداند که روح انسان را از غفلت و مرگ معنوی نجات میدهد. ظلمات در شعر حافظ نماد حجابهای مادی و نفسانی است و آب حیات نشانه همان اشراق عرفانی (روشنبینی درونی) است که تنها با لطف و عنایت (همراهی خضر) راه به دست میآید.
دوش وقتِ سَحَر از غُصّه نجاتم دادند
واندر آن ظلمتِ شب آبِ حیاتم دادند!
(حافظ)
یاد و خاطره همه جوانان به خاک و خون خفته در راه آزادی ایران گرامی باد!
پاینده بماند ایران

نام و ننگ، م. سحر


















