احمد وحدتخواه
ویژه خبرنامه گویا
زندهیاد محمدعلی کریمزاده، پژوهشگر تاریخ روابط ایران و ترکیه، در خاطراتش مینویسد در نخستین سفر خود و خانواده به ترکیه قصد داشتهاند عکسی در کنار مجسمه مصطفی کمال آتاتورک بگیرند که ناگهان یک سرباز گارد به آنها نزدیک میشود و میگوید آنها اجازه ندارند در جلوی مجسمه بایستند و باید به کنار آن بروند، چون این امر بیاحترامی به شخصیت بنیانگذار ترکیه نوین میشود.
هر کس که حتی روزی را در ترکیه امروزی گذرانده باشد، بهخوبی از نقش و نفوذ آتاتورک در همه جنبههای زندگی مردم این کشور، حتی نزدیک به یک قرن پس از برپایی ترکیه نوین، آگاه میشود.
آتاتورک، در همراهی با لشگری از همفکران خود، در مبارزهای همزمان علیه خلیفه عثمانی سلطان عبدالحمید دوم و نیروهای اشغالگر یونانی، فرانسوی و انگلیسی، از میان تحولات نظامی و سیاسی جنگ اول جهانی جمهوری سکولار ترکیه را بنا نهاد که تا امروز و گذر از فراز و نشیبهای تاریخی هنوز پابرجا مانده است.
با انتشار کتاب جدید دکتر عباس میلانی (در جستجوی رضاشاه) در هفته جاری، بار دیگر موضوع انتقال قدرت از سلسله قاجار به سلسله پهلوی این پرسش را مطرح میکند که آیا جامعه ایرانی زمان ظهور رضاشاه میتوانست با پیروی از مدل ترکیه و آتاتورک به یک جمهوری سکولار تبدیل و تاریخ معاصر میهن ما را غیر از مواجهه با فاجعه انقلاب اسلامی رقم زده باشد؟
برآمدن رضاشاه از یک سو ناشی از ناکامی انقلاب مشروطه در دستیابی به اهداف نخستین خود در اثر دخالت دولتهای استعماری روسیه و انگلیس در امور ایران، و از سوی دیگر همان تحولات منطقهای که به ظهور آتاتورک در ترکیه انجامید، بود.
اندیشه جمهوریخواهی در میان معدود روشنفکران ایرانی عصر مشروطه بیشتر ناشی از تأثیر افکار نیروهای چپگرای وابسته به دولت تازهتأسیس در جمهوری سوسیالیستی شوروی بود. در حالیکه این افکار در میان بخش بزرگی از نیروهای سیاسی سکولار در ترکیه آن روزگار خریدار داشت.
اگرچه گفته میشود که رضاشاه در روند قدرتگیری خود تأسیس یک جمهوری پس از پایان سلسله قاجار را در نظر داشته، اما ریشههای عمیق مذهبی جامعه آن روز ایران و ترجیح او برای دوری از مخالفت آخوندها برای اجرای اصلاحاتش، وی را از این نظر منصرف کرده است.
عقربه زمان را به ۶۰ سال پس از پادشاهی رضاشاه و محمدرضاشاه و همه دستاوردهای بینظیر آنها در عرصههای اجتماعی، آموزشی، فرهنگی، ورزشی و هنری و دیپلماتیک پیوندخورده با نام ایران و ایرانی ببریم و کشور را در آستانه فاجعه انقلاب اسلامی تصور کنیم.
روشنفکر دینی و لنینی آن روز ایران که اولی امام حسین را نخستین سوسیالیست جهان میخواند و دومی به هیچ چیز جز رگبار مسلسل برای برپایی دیکتاتوری پرولتاریا رضایت نمیدهد، ۸۰ سال پس از انقلاب مشروطه برپایی جمهوری خود را اینبار در پیروی از مرتجعترین رهبر مذهبی زمان خود میبیند. زیرا برای این جماعت هدف (سرنگونی پادشاهی) وسیله را توجیه میکرد.
شکی نیست که آبشخور عقیدتی هر دوی این نیروهای سیاسی مخالف حکومت شاه، علیرغم رنگارنگی نامها و سازمانهایشان، حزب توده بهعنوان عامل مستقیم سیاستهای استعماری شوروی دیروز و روسیه امروز بوده است.
فاجعه واقعی اینجاست که امروز نیز بازمانده ورشکسته همین نیروهایی که بهدرستی در فرهنگ سیاسی ایران به پنجاهوهفتی موسوم هستند، خود را به نام بیمسمای «جمهوریخواهان» اپوزیسیون رژیم اسلامی میخوانند.
برای جمهوریخواهان ایرانی ایده جمهوری تنها شناسنامه دشمنی آنها با شاهزاده رضا پهلوی است، بیآنکه شهامت اعتراف به اشتباهات گذشته خود و قبول واقعیت نیروی جوان و عظیم پادشاهیخواهی در ایران امروز را داشته باشند!



















