Tuesday, May 23, 2017

صفحه نخست » یک سند تاریخی: شرح قتل‌عام بابی‌ها در بازار تهران در تابستان ۱۸۵۲ میلادی از زبان یک شاهد عینی اروپائی، بیژن معصومیان

• حتّی اساتیدِ مدرسۀ دارالفنون که هدفشان باید گسترشِ علم، خِرَد، و دانائی می‌بود هم در این نمایشِ خونین شرکت کردند و دستانشان را تا مِرفَق در خونِ بابی‌ها آلودند.

Bijan_Masoumian.jpgمقدمه

در عِلمِ تاریخ نگاری (historiography)، گزارشهایِ شاهدانِ عینی از وقایع همیشه از اهمیت ویژه ای بر خوردار بوده است. در مورد بابی ها و شرحِ مقاومت های ستودنیِ آنها در مقابل قوای حکومتی و تحمّلِ مرگ های باور نکردنی و بسیار فجیع روایت های متعددی از بهائیان و مسلمانان موجود است که بسیاری از ایرانیان با برخی از آنها آشنا هستند. (۱) ولی یافتن چنین گزارش هایی ازشهروندانِ اروپائی که درعصرقاجار ساکن ایران بوده اند، امری بس دشوار بوده است. تا کنون تنها یک نمونه از چنین گزارشاتی بدست آمده است و آنهم نامه ای است از یک افسر اتريشی به نام سروان آلفرد وان گومواَن (Alfred von Goumoens) خطاب به یکی از دوستانش در اروپا که در تاریخ ۲۹ اوت ۱۸۵۲ میلادی نوشته شده است. در آن زمان، سروان وان گومواَن در خدمتِ حکومتِ ناصرالدین شاه در تهران بود. دو هفته قبل از نگارش این نامه، یعنی در ۱۵ اوت ۱۸۵۲، در یک روز گرمِ تابستانی، ناصر الدین شاه هنگامی که عازم شکار بود، از جانب چند بابیِ جوان که از قتل رهبر مذهبی شان سید علی محمد باب بشدّت آشفته بودند، مورد سوء قصد نافرجامی قرار گرفت که حاصل آن تنها چند زخم سطحی به بدن پادشاه بود. (۲) متعاقباً، بسیاری از بابی ها در تهران دستگیر شدند و، پس از شکنجه و بازجوئیِ بعضی از آنها، مامورینِ حکومت گروه زیادی از بابی ها که محکوم به اعدام شده بودند را از زندانِ پایتخت به بازار تهران آوردند. سپس، در نمایشی به غایت خونین و وحشیانه، قربانیانِ بابی را در میانِ اصناف، نظامیان، روحانیون و گروههای مختلف دیگر تقسیم کردند تا آنها هم به نوبۀ خود به سَبُعانه ترین طُرُقِ ممکن به کُشتارِ بابیان بپردازند. به این ترتیب، نمایندگانی از گروههای مختلف شهر تهران همگی در یکی از فجیع ترین قتل عام های تاریخ معاصر ایران شریک شدند. افسرِ اتریشی هم نا خواسته مجبور شد شاهدِ نگون بختِ این کشتار و نمایش بی سابقه باشد. واقعۀ مذکور بقدری سروان وان گومواَن را تکان داد که نه تنها وی را وادار به نوشتنِ این نامۀ دردآور کرد، بلکه او پس از این حادثه، تحمّلِ زندگی در ایران را از دست داد و از سِمَتِ خود استعفاء داده به اروپا باز گشت. مستشرقِ شهیر پروفسور ادوارد براون، استادِ زبان و تاریخ و ادبیاتِ فارسی در دانشگاه کمبریجِ انگلستان و مُحَقِّقِ جریان‌های فکری و نهضت‌های اجتماعی در ایران در کتاب «منابعی برای مطالعۀ آئین بابی» چاپ ۱۹۱۸ می نویسد که وی سالها پیش نسخه ای از این نامه که در مقاله ای در یک روزنامۀ آلمانی چاپ شده بود را ازهمسر دکتر پولاک پزشک ناصرالدین شاه دریافت کرده بود. (۳) تاریخِ چاپِ مقاله ۱۷ اکتبر ۱۸۵۲ یعنی تنها حدود ۲ ماه بعد از کُشتارِ بابی ها در تهران بود. احتمالاً دوستِ اروپائیِ افسر اتریشی، پس از دریافت آن نامۀ دردآور، نسخه ای از آنرا در اختیار آن روزنامۀ آلمانی قرار داده بوده است. (۴) سالها پیش، نگارنده قسمت هائی از این نامه را ترجمه کرده بود که در سال ۲۰۱۲ در مقالۀ «بابی - بهائیکُشی و تبعيض در تاريخنگاری» گنجانده شد. (۵) اخیراً نگارنده اقدام به ترجمۀ متنِ کاملِ نامۀ افسر اتریشی نمود که در اینجا برای اولین بار منتشر می شود:

afsar.jpg

نامۀ افسر اتریشی از تهران - تاریخ ۲۹ اوت ۱۸۵۲:

«دوست عزیز، در آخرین نامه ام که آنرا در بیستم همین ماه فرستاده بودم، به سوء قصد به جان پادشاه (ناصرالدین شاه) اشاره کرده بودم. در این نامه، نتیجۀ تحقیقات از دو عاملِ سوء قصد را برای شما می نویسم. با وجود شکنجه های وحشتناک، اعتراف مهمی از عاملین گرفته نشد. لب های شان بسته ماند، حتی پس از استفاده از انبر های داغ شده در آتش و فرو کردن و پیچاندن میله های آهنین در اندام آن دو بابی، تا شاید نام دسیسه گر اصلی روشن شود. تنها نتیجه ای که مشخص شد این بود که عاملینِ ترور متعلق به فرقۀ بابی بودند. بابی ها بانیِ عقیدۀ جدیدی هستند. مسلمانان آنها را «مُرتَد و خارج از دین» می شمارند. با وجود اعتقاد به پیامبر اسلام، بابی ها در بسیاری از امور با مسلمانانِ سُنَّتی اختلاف نظر دارند. این فرقه حدود ۱۵ سال پیش توسط شخصی به نام باب آغاز شد. (۶) باب سر انجام به دستور پادشاه به جوخۀ اعدام سپرده شد. وفادارترین پیروان باب به زنجان فرار کردند که دو سال پیش قوای سلطنتی آنها را شکست داده همگی شان را، از مرد و زن و کوچک و بزرگ، قتل عام کردند. اذیت و آزارهای بی حد و حصر علیه بابی ها که ناشی از تَعَصُّبِ مذهبی مسلمانان بوده است، نتیجه عکس داده است، درست همانند مواردی شبیه این گونه رفتار ها در تاریخ. در این مورد هم، اینگونه اعمال منجر به گسترش تعالیم باب در سراسر کشور شده است. از زمانیکه حکومت تصمیم به اِعمالِ سازمان یافتۀ خشونت علیه بابی ها گرفت، آنهاهم عزم شان را برای مقاومت جَزم کردند. دیگران هم وقتی رفتارِ شجاعانۀ بابیان را با زندگی راحت و پراز تَجَمُّلاتِ حکومتیان مقایسه کردند، در آنها حسِ احترام به بابی ها بر انگیخته شد.

پيامبرِ بابيان با مهارت به پيروانش خاطرنشان کرده بود که اتاقِ شکنجه راهی به سوی بهشت است. اگر باب به راستی سخن گفته باشد، در اين صورت شاهِ فعلیِ ايران سزاوار پاداشی بس عظيم است، زيرا وی با جديتِ تمام در صدد است بهشت را مملو از بابی‌ها نمايد. جديدترين فرمانِ شاه به غلامانش دستور نابودی بابی‌ها بود. اگر اين غلامان، تنها فرمانِ پادشاه را اطاعت می‌کردند و رهبران بابی را همان‌طور که بدون صدمه دستگير کرده بودند، سريع و به‌طور قانونی به‌قتل می‌رساندند، با توجه به آداب و رسوم شرقی‌ها، اين مسئله قابل پذيرش بود. ولی روشی که آن‌ها در اجرای اين مجازات به کار بردند، شرايطی که تحت آن رهبران بابی به قتل رسيدند، و مشقت و عذابی که اجسادِ اين قربانيان تا لحظۀ آخر قبل از مرگشان تحمل کردند، آنقدر وحشتناک است که اگر بخواهم حتّی صحنه‌های اصلی آن‌را، بدون جزئيات ،پيش چشم شما به تصوير بکشم، خون در رگ‌هايم لخته می‌شود. ضرباتِ بی‌شمارِ تَرکه‌ها که با سنگينیِ هر چه تمام‌تر بر پشت و کف پاها نواخته می‌شود و داغ کردنِ قسمت‌های مختلف بدن با ميله‌های آهنیِ سرخ شده در آتش، از جمله شکنجه‌های پيش پا افتاده‌ای ‌است که قربانیِ آن‌ها بايد خود را بسيار خوشبخت بشمرَد، اگر تنها بدين طريق زجر بکشد. اما همراه من بيا، ای دوست، تو که مدعی هستی صاحبِ قلبی رئوف و اخلاقی اروپايی هستی. همراهم بيا تا تو را به سرزمينِ غمگينان ببرم، به جائی که مردمان بايد در صحنۀ عمل با چشمانِ از حدقه در آمده، گوش‌های بُريده شده از بدن خود را بدون هيچگونه چاشنی بخورند؛ به سرزمين کسانی که دندان‌هايشان با خشونتِ حيوانیِ دست‌های جلادشان در هم شکسته، به ديار آن‌هايی که جمجمه‌هايشان با ضربات چکش خُرد شده، و يا به مکانی که بازارِِ آن با بدنِ قربانيانِ بابی آذين‌بندی شده؛ زيرا چپ و راست، مردم سينه‌ها و شانه‌های بابيان را سوراخ کرده، فتيله‌های سوزان در سوراخ‌ها می‌نهند. من شاهدِ کشاندنِ تعدادی از بابی‌های زنجير شده در بازارِ تهران بودم، در حالی که در پيشاپيشِ آن‌ها يک گروه نظامی حرکت می‌کرد و فتيله‌های موجود در سوراخ‌های کَنده شده در بدن‌هايشان تا آنجا سوخته بود که ديگر شعلۀ آتش با چربیِ گوشت‌شان همچون چراغی که به تازگی به خاموشی گرائيده باشد، گه گاه سو سو می‌زد. ‌گاهی، نبوغِ خارق‌العادۀ اهالیِ مشرق زمين شکنجه‌های تازه‌ای می‌آفريند. آن‌ها پوستِ کفِ پایِ بابی‌ها را کَنده، پاهای زخمی آن‌ها را در روغنِ جوشان فرو می برند، سپس همانندِ اسب، پای آن‌ها را نعل کرده، قربانیِ بيچاره را مجبور به دويدن می‌کنند. کوچک‌ترين فريادی از سينۀ قربانی بيرون نمی‌آيد. اعضای بی‌حس شدۀ بابیِ غيور زجرِ حاصل را در سکوتی تاريک تحمّل می‌کند؛ حالا بايد بدود. ولی جسم او قادر به تحمّلِ آنچه روحش متحمّل شده نيست. به زمين می‌افتد. بزنيد ضربۀ آخر را! او را از اين دردِ جانکاه نجات دهيد! نه. جلاد شلاقش را بکار می‌گيرد و من [افسر اتريشی]، به چشم خود شاهد بودم که نگون‌بخت قربانیِ صدها شکنجه می‌دود! اين آغازِ پايانِ کارِ اوست. عاقبت، بدن‌های سوخته و سوراخ شدۀ قربانيانِ بابی را با استفاده از دست‌ها وو پاهايشان، از بالای درخت آويزان می‌کنند. حالا هر ايرانی اجازه دارد مهارتِ خودش در تيراندازی را بيازمايد. من اجسادی را ديدم که با حدودد ۱۵۰ گلوله شَرحه شَرحه شده بود. قربانیانِ خوش شانس تر تنها به دهانۀ توپ های خُمپاره بسته می شوند تا بدن شان منفجر شود، یا با شمشیر قطعه قطعه می شوند، یا خنجری در قلب شان فرو می رود و یا میله های آهنی را با ضربِ چکش در شکم شان فرو می کنند. فقط جلادِ دربار و عامۀ مردم نبودند که در اين کُشتارِ جمعی شرکت کردند، بلکه عدالت حکم می‌کرد تعدادی از بابيانِ بيچاره به صاحب مَنصبان هم برسند و آنکه مأمورِ پذيرايی از قربانی بود، به آلودنِ دستانش در خون قربانیِ کَت بسته و بی‌دفاع می‌باليد و آنرا افتخاری می‌پنداشت. پياده نظام، سواره نظام، هَنگِ توپخانه، غلامان يا محافظانِ شاه، و نيز اصنافِ مختلف از جمله قصابان، نانوايان و غيره همگی خود را در اين نمايش خونين سهيم کردند. یک بابی به افسران پادگان سپرده شد. ابتدا فرماندۀ ارشد ضربۀ اول را وارد کرد و پس از او دیگران، بترتیبِ درجاتِ نظامی، ضرباتِ بعدی را به بدنِ قربانیِ بابی وارد کردند. نیروهای نظامیِ ایران قصّاب هستند، نه سرباز. یک بابیِ دیگر سهمِ امام جمعه شد که وی نیز آن بابی راا کُشت. اسلام بوئی از عمل نیک ندیده است. وقتی خودم این نامه را که نوشته ام یکبار مرور کردم، با خود گفتم آنهایی که با تو در اتریشِ عزیزمانن هستند ممکنست در راست بودنِ تصویرِ کاملی که این اینجا ارائه داده ام شک و تردید کنند و مرا مُتَّهَم به مبالغه و گزافه گوئی کنند. آرزویم از خدا این بود که کاش زنده نبودم و شاهدِ دیدنِ این صحنه ها نبودم. ولی بخاطرمسئولیت های شغلی ام، به دفعاتِ متعدد، من باید شاهدِ این اَعمالِ شنیع بودم. این روزها اصلا از خانه بیرون نمی روم تا مبادا مجّدداً چنین صحنه های وحشتناکی را ببینم. بعد از کُشتنِ بابی ها، اجسادشان را دو نیمه کرده، به دروازه های شهرمیخکوب می کنند. یا در صحرا رها می کنند تا طعمۀ سگ ها و شغال ها شوند. بنابراین، مجازات کردنِ بابی ها پس از سرنوشت تلخ شان در این دنیا در آن دنیا هم ادامه دارد. چون مسلمانانی که اجسادشان دفن نمی شود حق ورود به بهشتِ پیامبر را ندارند. از آنجائیکه با تمامیِ روح و روانم از این اَعمالِ ننگ آور و شنیع متنفرم، به شهادتِ حاضرین در اینجا، دیگر قصد ندارم هیچگونه ارتباطی با صحنه های جنایاتی از این قبیل داشته باشم.»

اشاعۀ فرهنگ خشونت

متاسفانه، در فرهنگ ایران، آزار و کشتار دگر اندیشان مذهبی پیشینه ای طولانی دارد و حد اقل به دورانِ ساسانیان و آزارِ پیروانِ مانی و مزدک باز می گردد. با آغازِ سلسلۀ صفوی که مؤسّسِ دینی کردنِ حکومت در ایران بود و سر انجام با روی کار آمدن شاه اسماعیل صفوی که بنیان گذارِ سلطنتِ دینی در ایران بود و مذهب شیعه را به عنوان مذهب رسمی کشور اعلام کرد، آزارِ دگر اندیشان شدت گرفت.پس از آرامش نسبی در دورانِ افشاریه و زند، با نفوذِ روزافزونِ مجتهدین در عهدِ قاجار، تعقیب و کّشتارِ غیر مسلمانان مجدداً اوج گرفت. (۷) قتلِ عامِ بابی ها در بازارِ تهران نمونۀ آشکاری از خشونتهای کورِ آن دوره بود که حتّی معلمین و مسئولينِ مدرسۀ دارالفنون هم در آن شرکت کردند. (۸) در عصرِ پهلوی، از شدّت و تناوبِ این خشونت ها کاسته شد. ولی حتّی در آن سالها نیز ما شاهدِ خشونت های متعددِ مذهبی بویژه علیه بهائیان بودیم. (۹) در عصرِ جمهوری اسلامی و حکومتِ ولایت فقیه، آزار علیه تمامیِ اقلیت های مذهبی و دیگر دگراندیشان به اوج خود رسید و، در طول ۳۸ سال اخیر، هزاران هزار انسانِ بیگناه قربانیِ تعصباتِ مذهبیِ حاکمین شدند. شوربختانه این کشتارها تا امروز همچنان ادامه دارد.

babi2.jpg

این مشکلِ بزرگ از قوانینِ کیفریِ کنونی آغاز می شود که بر اساسِ فقه سنتیِ شیعه پایه گذاری شده است و شامل اجرای احکام قصاص و اعدام های بی رویه در کشور است که در چند سال اخیر ایران را، به نسبت جمیعتش، در صدرِ کشورهای جهان در صدورِ حکمِ اعدام قرار داده است. اجرای اعدام های خیابانی به طُرُق وحشیانه از جمله استفاده از جرثقیل و تشویقِ حکومت به تماشای این اعدام ها از طرفِ مردم به جمیعتِ کشور درسِ خشونت می دهد. نهایتاً، شهروندانی که از حکومت درس خشونت فرا می گیرند، در قدم بعدی، این خشونت را با خود به درون خانه و کاشانۀ خود می برند و محیطی را که باید فرزندان در آن با عشق و محبت بزرگ شوند، مُبَدَّل به کارزارهای وحشیانه میان اعضای خانواده می کند. برخی از والدین هم، بجای فراهم آوردن تفریحاتِ سالم و محیطی گرم و آرام برای رشدِ استعدادهای درونیِ فرزندان شان، آنها را با خود به تماشای اعدام های خیابانی می برند. غافل از اینکه چنین عملی نه فقط ممکنست صدماتِ جبران ناپذیری به روح و روانِ فرزندان شان وارد کند، بلکه ادامۀ چرخۀ خشونت در کشور را برای نسل بعدی هم تضمین می کند. متاسفانه اینروزها درسِ خشونت حتّی به کتابهای کودکان نیز کشانده شده است. (۱۰)

babi3.jpg

در نتیجه، بنظر می رسد جامعۀ ایران در سراشیبی یک فروپاشیِ اخلاقیِ تمام عیارقرار گرفته است. فقرِ روز افزونِ جمیعتِ کشور در کنار اختلاس های نجومیِ مسئولين باعث سلبِ اعتمادِ مردم از حکومت شده است. خیلِ جوانانِ بی کار و نا امید از فردایی بهتر آنها را به ورطۀ فحشاء و اعتیاد به الکل و موادِّ مخدر کشانده است. نتیجه آنکه بسیاری از مردمِ عادّی دیگر حتّی امنیتِ خیابانی هم ندارند. نگارنده تنها در ۱۰ روز اخیر سه مورد ویدئو از خشونت های عریان و حمله با قمه به مردم در خیابانها و در یک بیمارستان دیده است. (۱۱) مشکلِ جامعۀ کنونی ایران یک مشکلِ فرهنگی است که حتی با تغییر این حکومت هم به راحتی حل نخواهد شد. تا فرصت باقی است باید برای معضل خشونت های اجتماعی چاره اندیشی کرد. بنظر نگارنده، برای ایجادِ تغییراتِ بنیادین و پایدار در جامعه و فراهم آوردن محیطی سالم برای تربیت و رشدِ نسل های آینده، شهروندان نباید منتظرِ اقدام از جانبِ حکومت بمانند. آنها باید این تغییراتِ سازنده را از درون خانواده های خود شروع کنند. دراین شرایطِ خطیر، برای ایرانیان، نهادینه کردنِ عشق و محبت و صلح و نوع دوستی در فرزندان از طفولیت تنها راهِ تحکیم بخشیدن به شالودۀ خانواده و ثُباتِ اجتماعی و شکستنِ چرخۀ خشونتهایِ رو به ازدیاد در کشور است. وقت آن رسیده است که جامعۀ ما به محتوای نامۀ افسر اتریشی و درس های ناشی از آن بمنظور ساختن ِایرانی بهتر برای تمامیِ ایرانیان توجه بیشتری کند.

______________________________________________________________

پاورقی ها

(۱) برای دو نمونه ازاین تاریخ های بهایی رجوع کنید به «تاریخ نبیل» اثر محمد زرندی ومُجَلَّداتِ «ظهورالحق» نوشتۀ میرزا اسدالله فاضل مازندرانی. برای منابعِ قاجاری مراجعه کنید به «ناسخ التواریخ» اثر میرزا تقی خان سپهر (لسان الملک) و «روضة الصفا» نوشتۀ رضا قلي خان هدايت طبرستاني.

(۲) خامی و بی تجربگیِ این جوان های احساساتیِ بابی به حدّی بود که آنها برای این عمل زشت تصمیم به استفاده از طپانچه های ساچمه ای که بیشتر مناسب شکار گنجشک بود گرفتند. بهمین جهت، زخم های وارده به پادشاه بسیار جزئی بود، به حدی که وی که عازم شکار بود، مصمّم به ادامۀ راه برای شکار بود. ولی با اصرارِ صدر اعظم و ملازمین رکاب، ناصرالدین شاه سر انجام رضایت داد به کاخ سلطنتی مراجعه کند تا مورد مداوا قرار بگیرد. برای جزئیات این حادثه، به صفحات ۱۱۸۴-۱۱۸۶ جلد سوم کتاب ناسخ التواریخ (چاپ ۱۳۸۰) میرزا محمد تقی سپهر ملقب به لسان الملک مراجعه کنید. با وجود اینکه ناسخ التواریخ تاریخِ سفارشیِ در بار ناصرالدین شاه است، ولی حتّی این اثر هم به بی اهمیت بودنِ جراحات پادشاه اشاره می کند.

(۳) Browne, Edward Granville. Materials for the Study of the Babi Religion. London Cambridge University Press, 1918, pp. 267-271

(۴) در قرن نوزدهم میلادی، مهاجرینِ آلمانیِ ساکن در شهرهای کوچک و بزرگ آمریکا روزنامه های زیادی تأسیس کردند. آنها اغلب مطالبِ روزنامه های پر تیراژِ آلمانی در اروپا را منعکس می کردند. برای نمونه، اصلِ همین نامۀ افسرِ اتریشی به زبانِ آلمانی حتّی در روزنامۀ شهر کوچک Hermann در ایالتِ Missouri در آمریکا در دسامبر ۱۸۵۲ یعنی در کمتر از چهار ماه پس از قتل عام بابی ها چاپ شد. برای دیدنِ نسخه ای از این مقالۀ دو صفحه ای به آدرس های زیر رجوع کنید:

https://goo.gl/DvG84a

https://goo.gl/OnlIut

درهمان دورانِ انتشارِ نامۀ افسر اتریشی، بیش از ۵۰ مقالۀ مختلف در مورد سوء قصد به ناصرالدین شاه و کشتارِ وحشیانۀ بابی ها در روزنامه های مختلف اروپا و آمریکا منتشر شد، از جمله در تایمز لندن (Times of London):

https://goo.gl/TH85Hd

و نیویورک تایمز (New York Times) در آمریکا:

https://goo.gl/cbEcbA

برای فهرستِ کامل تری از این مقالات، به این آدرس مراجعه کنید:

https://bahaikipedia.org/On_the_Attempt_on_the_life_of_the_Shah#cite_note-momen1981-10

(۵) بیژن معصومیان.« بابی- بهائی کُشی و تبعیض در تاریخ‌نگاری.» سایت اخبار روز، اوت ۲۰۱۲: http://www.akhbar-rooz.com/article.jsp?essayId=47104

(۶) در اینجا افسر اتریشی مرتکبِ اشتباه شده است. هنگام درج این نامه، در سال ۱۸۵۲، تنها ۸ سال از آغازِ جنبشِ باب گذشته بود، نه ۱۵ سال. نهضتِ باب در سال ۱۸۴۴ میلادی شروع شد.

(۷) سهراب نیکو صفت. «سرکوب و کشتار دگر اندیشان مذهبی در ایران.» جلد اوّل ، انتشارات پیام، ۱۳۸۸ شمسی.

(۸) «روزنامۀ وقایع اتفاقیه» شمارۀ ۸۲، ۱۰ ذیقعدۀ ۱۲۶۸ هجری قمری.

(۹) رجوع کنید به قسمت «اتحاد شاه و روحانیت در قلع و قمع بهائیان» در مقالۀ «بهشت قاتلین»: http://news.gooya.com/politics/archives/2016/11/219729.php

(۱۰) http://www.dw.com/en/childrens-books-in-iran-glorify-violence/a-36176091

(۱۱) نمونه هائی از خشونتِ روزافزون در اماکنِ عمومی کشور که نشانه هائی از فروپاشی اجتماعی هستند:

https://www.youtube.com/watch?v=ZjzlpgshkPM

https://www.youtube.com/watch?v=uBmszWAmQdM

https://www.youtube.com/watch?v=4JLwZhlGMw4

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

نگارنده مایل است از زحمات دوست عزیزش جناب Steven Kolins برای فراهم آوردن برخی منابعی که در این تحقیق مورد استفاده قرار گرفته است تشکر کند.




پر بیننده ترین ها



Copyright© 1998 - 2017 Gooya.com - Contact: info@gooya.com Ads: advertisement@gooya.com