کوچهٔ استعاری سال ۱۳۴۰، کمتر از دو دهه بعد به واقعیتی هولناک نزدیک شد. از آن «بهمن شوم» که یکی از آن دو جهان بر دیگری چیره شد، کوچه‌ها و خیابان‌های ایران بارها شاهد افتادن جوانانی بوده‌اند که بسیاری از آنان چیزی بیش از حق زیستن بی‌ترس و داشتن همان زندگی عادی گذشته را نمی‌خواستند. «مرده‌هایی» که شاملو در شعرش به کوچه‌ها سپرده بود، دیگر فقط استعاره‌ای شاعرانه نبودند؛ تاریخ، صحنه پردازی شاعر را به شکلی هولناک به جهان واقعیت بازگرداند.

و پرسشی که هنوز برای من بی‌پاسخ مانده همین‌جاست:

چرا شاعری که نشانه‌های تاریکی را چنین خوب می‌شناخت و روشنایی را چنین زیبا می‌دید، در سال ۵۷ به حمایت از جریانی برخاست که نظمی را درهم شکست که ــ با همهٔ کاستی‌ها، بی‌عدالتی‌ها و محدودیت‌هایش ــ همان دکان‌ها را رونق می‌ بخشید، طاق‌های شکسته را نوسازی می‌کرد، دختران را هرچه بیشتر به مدرسه، دانشگاه و کارخانه می‌فرستاد و شهر و جامعه را به سوی نوع دیگری از زندگی پیش می‌برد؟

شاید بخشی از پاسخ را بتوان در همان «دو جهان» جست‌وجو کرد.

گویی شاملو نیز خود در دو جهان می‌زیست: جهان زیبایی‌شناختی او، که مدرنیته، آزادی فردی و همزیستی سنت و تجدد را می‌دید و می‌ستود؛ و جهان ایدئولوژیک او، که سیاست را از دریچهٔ دیگری می‌دید. آنجا که این دو جهان با یکدیگر برخورد کردند، این ایدئولوژی بود که بر واقعیت عینی غلبه می‌کرد.

خشم و عناد ایدئولوژیک صرفاً یک موضع سیاسی نیست؛ گاه به عینکی تبدیل می‌شود که انسان همه‌چیز را از پشت آن می‌بیند. واقعیت دیگر آن‌گونه که هست دیده نمی‌شود، بلکه آن‌گونه دیده می‌شود که دستگاه فکری ما اجازه می‌دهد.

در چنین وضعی، کارخانه و دانشگاه و سینما ــ که تا دیروز می‌توانستند نشانه‌های پیشرفت، رهایی و آسایش باشند ــ ناگهان به نشانه‌های فساد یک نظم تبدیل می‌شوند. فردوسی، که شاملو در همین فیلم او را شاعری می‌ستاید که «از ملت اسطوره ساخت»، سال‌ها بعد در داوری او تا مرتبهٔ شاعری کم‌مایه فرو می‌افتد. و مردمی که در فیلم «سر بر آستان سنت می‌سایند»، در فضای انقلاب می‌توانند در قامت نیرویی رهایی‌بخش ظاهر شوند.

اما دشوارترین مرحلهٔ این وارونگی آنجاست که پای وجدان به میان می‌آید. ایدئولوژی، هنگامی که به حقیقتی مطلق تبدیل شود، فقط راه منطق و انصاف را نمی‌بندد؛ می‌تواند حساسیت اخلاقی انسان را نیز گزینشی کند. کسی که خود را در «سمت درست تاریخ» می‌بیند، ممکن است هر هشدار را صدای دشمن و هر تردید را خیانت به آرمان بشنود. در آن نقطه، دیگر دیدن دشوار می‌شود؛ زیرا دیدن ممکن است مستلزم تجدیدنظر در چیزی باشد که سال‌ها حقیقت پنداشته‌ایم.

و شاید تراژدی روشنفکر ایدئولوژیک نیز همین باشد: نه اینکه الزاماً تاریکی را دوست داشته باشد، بلکه گاه آن‌چنان مجذوب رؤیای روشنایی می‌شود که متوجه نمی‌شود چراغی را که در برابرش روشن بوده، با دست خود خاموش کرده است.

شاید به همین دلیل است که تماشای دوبارهٔ این مستند، پس از بیش از نیم قرن، برای من فقط سفری نوستالژیک به مشهد سال ۱۳۵۰ نیست. پرسشی است دربارهٔ شاملو، دربارهٔ روشنفکر ایرانی و شاید دربارهٔ همهٔ ما:

چگونه ممکن است انسان چیزی را با چشمان خود ببیند، زیبایی‌اش را با کلمات خود بستاید، و چند سال بعد، به ویرانی همان زیبایی ها یاری رساند؟