تغییر معادله هرمز

برای دهه‌ها، تهدید به بستن تنگه هرمز یکی از قدرتمندترین ابزارهای بازدارندگی جمهوری اسلامی بوده است. اختلال در این مسیر می‌تواند مستقیما بازار انرژی، هزینه حمل‌ونقل و تورم جهانی را تحت تاثیر قرار دهد.

این اهمیت از بین نرفته است. وال‌استریت ژورنال همین هفته گزارش داد که حتی عربستان سعودی، پس از تلاش برای توسعه مسیرهای جایگزین، بار دیگر مجبور شده بخش بیشتری از نفت خود را از هرمز عبور دهد.

مطالب بیشتر در سایت ایران اینترنشنال

اما آنچه تغییر کرده، توان جمهوری اسلامی برای استفاده از اهمیت جغرافیایی هرمز و گرفتن امتیاز فوری از آمریکاست، نه اهمیت خود این تنگه.

ارتش آمریکا طی ماه‌های جنگ تلاش کرده توان [حکومت] ایران برای هدف قراردادن کشتی‌ها را کاهش دهد و هم‌زمان عملیات اسکورت نفتکش‌ها را گسترش دهد. مقام‌های آمریکایی به شبکه سی‌بی‌اس گفته‌اند نزدیک به ۴۰ میلیون بشکه نفت تنها در ۴۸ ساعت با اسکورت نظامی آمریکا از تنگه عبور کرده است. واشینگتن همین توانایی را یکی از دلایلی می‌داند که دیگر برای رسیدن به توافق فوری عجله ندارد.

به عبارت دیگر، آمریکا تلاش کرده تهدید هرمز را از یک «وتوی انرژی» به یک «ریسک قابل مدیریت» تبدیل کند.

ترامپ چرا عجله ندارد؟

اگر واشینگتن بتواند بخش قابل‌توجهی از نفت را بدون توافق با جمهوری اسلامی از هرمز عبور دهد، چرا باید در مقابل بازگشایی کامل تنگه، محاصره دریایی ایران را کنار بگذارد، صادرات نفت تهران را تسهیل کند و بخشی از منابع مالی مسدودشده جمهوری اسلامی را آزاد کند؟

وال‌استریت ژورنال به نقل از مقام‌های مطلع گزارش داده است که آمریکا به تهران و میانجی‌ها گفته ترامپ قصد برداشتن محاصره دریایی را ندارد. محاسبه واشینگتن این است که ادامه فشار اقتصادی سرانجام تهران را به پذیرش توافقی با شرایط مطلوب‌تر برای آمریکا و کشورهای عربی خلیج فارس وادار خواهد کرد.

این رویکرد با موضعی که ترامپ چند روز پیش در مجمع عمومی سازمان ملل اتخاذ کرد نیز همخوان است. او از کشورهای دیگر خواست جمهوری اسلامی را از نظر اقتصادی منزوی کنند و گفت انتظار دارد توافق احتمالی پس از انتخابات میان‌دوره‌ای حاصل شود.

محاصره بنادر تنها بخشی از این استراتژی است. آمریکا هم‌زمان فشار بر خطوط هوایی جمهوری اسلامی را افزایش داده و شرکت‌هایی را که به هواپیماهای ایرانی خدمات سوخت‌رسانی یا زمینی ارائه کنند، با خطر تحریم‌های ثانویه روبه‌رو کرده است.

بنابراین پیشنهاد هفت‌روزه تهران درست در شرایطی ارائه شده که آمریکا در حال گسترش فشار اقتصادی است. پذیرفتن پیشنهاد جمهوری اسلامی می‌توانست به معنای کنارگذاشتن بخشی از همین اهرم‌ها درست زمانی باشد که واشینگتن تصور می‌کند آنها در حال اثرگذاری هستند.

هرمز هنوز مهم است، اما کافی نیست

اختلال در این آبراه همچنان برای اقتصاد جهانی پرهزینه است و حتی عملیات گسترده نظامی آمریکا نتوانسته خطر حملات به نفتکش‌ها یا افزایش هزینه بیمه و حمل‌ونقل را کاملا از بین ببرد.

آنچه تغییر کرده، محاسبه هزینه و فایده است. تهران همچنان تصور می‌کند بازگشایی هرمز کالایی است که می‌تواند در برابر کاهش فشار اقتصادی معامله کند. واشینگتن اما ظاهرا معتقد است توانسته بخشی از آثار بسته‌بودن تنگه را مهار کند، در حالی که جمهوری اسلامی همچنان باید هزینه محاصره بنادر، محدودیت صادرات نفت و افزایش انزوای اقتصادی را بپردازد.

از همین زاویه، «نه» ترامپ معنای بیشتری پیدا می‌کند. رییس‌جمهوری آمریکا لزوما به دیپلماسی نه نگفته است؛ مذاکرات از طریق میانجی‌ها همچنان ادامه دارد. آنچه ترامپ فعلا رد کرده، قیمت پیشنهادی تهران برای پایان بحران هرمز است.