این ها حرف های من نیست، حرف های اسناد رسمی و مکتوب کانون و بخشی از عملکرد بیرونی این تشکل وبرخی از اعضای آن است، اسنادی که من سال ها برای جمع آوری و تنظیم آن ها وقت و زندگی گذاشتم. با مراجعه به مجموعه 5 جلدی بخشی از تاریخ جنبش روشنفکری، کتاب ها، خاطره ها، مصاحبه ها و مشاهدات بسیاری از بنیانگذاران و اعضای کانون، منصفانه و به دور ازتنگ نظری و غرض ورزی، می توان به واقعیت کانون، به ضعف ها و لغزش هایش پی برد، که البته بارقه ها را این روزها در حرف ها و عمکردهای تاسف بارِ برخی از اعضای این تشکل شاهدیم.

کانون نویسندگان ایران با اتکا به مرامنامه و اساسنامه و معدود اعضای آزاداندیش و آزادیخواه، و با دوری گزیدن از بازی های حزبی و سازمانی و ایدئولوژیک و فرقه گرایانه، می توانست و می تواند جریانی تاثیرگذار در تحولات فرهنگی و ادبی به سوی تعالی انسانی و اجتماعی در میهنمان باشد، اما دریغ و درد که دستاوردهای فرهنگی و ادبی کانون را برخی از اعضای کانون با گفتار، نوشتار و رفتار سیاسی شان به عرصه داوری های واکنشی و نامنصفانه در بارۀ کانون نویسندگان ایران کشانده اند.

***

1- در بارۀ کانون نویسندگان ایران، برگرفته از کتاب " گُل های کویر"، مسعود نقره کار، انتشارات فروغ ( کلن، آلمان)، است.

کانون نویسندگان را می‌توان یک نهاد یا تشکل روشنفکران فرهنگی (ادبی) دانست، به دلایل زیر:

۱- بیش از ۲۵۰ روشنفکر فرهنگی، کنشگر فرهنگی و هنری، سیاسی و فلسفی، از هنگام تولد این کانون تا امروز، شکل‌دهنده و از فعالان آن بوده‌اند. برخی از افراد این جمع ویژگی‌های برشمرده‌شدۀ یک روشنفکر را نداشته‌اند و کنشگر فرهنگی و هنری، به‌ویژه ادبی، بوده‌اند.⁽¹⁾ اساسنامۀ کانون، اساسنامه‌ای دموکراتیک است که با اتکا به خرد جمعی اعضا، در ده‌ها «ماده و تبصره»، مسائلی همچون عضوگیری، حقوق و تکالیف اعضا، ارکان کانون، چگونگی انتخابات، منابع مالی و نحوۀ حیات درونی کانون را روشن کرده است. در این اساسنامه، هیچ نوع محدودیت ایدئولوژیک و سیاسی برای عضوگیری مطرح نشده است. بسیاری از اعضای کانون تلاش کرده‌اند، چه در درون کانون و چه در سطح جامعه، دید انتقادی و پرسشگرانه دربارۀ مسائل فرهنگی، هنری، اجتماعی و سیاسی را گسترش دهند.

۳- حضور پلورالیسم فکری، فرهنگی و هنری در این تشکل و تنوع چشمگیر اعضای کانون.

۴- برنامه‌ها و هدف‌های کانون که در بیانیه‌ها (منشور) و سایر اسناد کانون انعکاس یافته است:

الف- آزادی اندیشه و بیان و نشر در همۀ عرصه‌های حیات فردی و اجتماعی، بی‌هیچ حصر و استثنا، حق همگان است. این حق در انحصار هیچ فرد، گروه یا نهادی نیست و هیچ‌کس را نمی‌توان از آن محروم کرد.

ب- کانون نویسندگان ایران با هرگونه سانسور اندیشه و بیان مخالف است و خواستار امحای همۀ شیوه‌هایی است که، به‌صورت رسمی یا غیررسمی، مانع نشر و چاپ و پخش آرا و آثار می‌شوند.

ج- کانون رشد و شکوفایی زبان‌های متنوع کشور را از ارکان اعتلای فرهنگی و پیوند و تفاهم مردم ایران می‌داند و با هرگونه تبعیض و حذف در عرصۀ چاپ و نشر و پخش آثار به همۀ زبان‌های موجود مخالف است.

د- کانون با تک‌صدایی بودن رسانه‌های دیداری، شنیداری و رایانه‌ای مخالف است و خواهان چندصدایی شدن رسانه‌ها در عرصه‌های فرهنگی است.

ذ- حق طبیعی و انسانی و مدنی نویسنده است که آثارش بی‌هیچ مانعی به دست مخاطبان برسد. بدیهی است نقد آزادانه حق همگان است.

ر- پاسخ کلام با کلام است؛ اما در صورت طرح هرگونه دعوایی دربارۀ آثار، ارائۀ نظر کارشناسی در صحت ادعا از وظایف کانون نویسندگان ایران است.

ز- کانون از حقوق مادی و معنوی، حیثیت اجتماعی و امنیت جانی، حرفه‌ای و شغلی نویسندگان ایران دفاع می‌کند.

س- کانون نویسندگان ایران مستقل است و به هیچ نهادی (جمعیت، انجمن، حزب، سازمان و...)، دولتی یا غیردولتی، وابسته نیست.

ش- همکاری نویسندگان در کانون، با حفظ استقلال فردی آنان، بر اساس اهداف این منشور است.

و- کانون نویسندگان ایران با اشخاص و نهادهایی که همکاری با آن‌ها با اصول و مواضع کانون مغایر نباشد، در زمینۀ حقوق، اهداف و آرمان‌های مندرج در این منشور همکاری می‌کند.

۵- تلاش این تشکل و تک‌تک اعضایش، کار فکری و قلمی برای درک و شناخت مقولۀ آزادی و برداشتن گام‌های عملی در راه تحقق و نهادینه‌کردن خواست‌های برشمرده بوده است.

6- پاره‌ای از اسناد کانون، به‌ویژه متن «ما نویسنده‌ایم»، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اسناد تاریخ جنبش روشنفکری ایران، در یکی از خفقان‌آورترین شرایط سیاسی و اجتماعی تدوین شده است. در این متن، برای نخستین بار، بخشی از روشنفکران میهن‌مان، همراه با ارائۀ تعریفی دقیق از خود و مشخص‌کردن حوزۀ فعالیت‌ها، خواست‌هایشان را مطرح کردند.

کانون نویسندگان از خواست‌های آزاداندیشانه و آزادی‌خواهانۀ خود در برخورد با قدرت‌های سیاسی حاکم دست برنداشته است و از همین زاویه، قدرت‌های سیاسی را به نقد و پرسش کشانده است. کانون در تمامی دوران فعالیتش وابستگی سیاسی، فرهنگی، هنری و مالی نداشته است. کانون نویسندگان به قیمت جان اعضایش در برابر قلم‌شکنی و آزادی‌ستیزی این قدرت‌ها ایستاده است. نه‌فقط در برابر قدرت‌های سیاسی، بلکه در برابر قدرت‌های سیاسی و تشکیلاتی احزاب و سازمان‌های تمامیت‌خواه نیز، تا حد توانش، از معیارهای روشنفکری دفاع کرده است.

کانون نویسندگان ایران کانون روشنفکران فرهنگی و هنری است که برخی اعضای آن از روشنفکران فلسفی و سیاسی نیز بوده‌اند.

این کانون، در کنار فعالیت تأثیرگذار و ارزشمند، لغزش‌ها و خطاهایی نیز داشته است که نمود پاره‌ای از لغزش‌ها و خطاهای روشنفکران و روشنفکری میهن‌مان است. منشأ بسیاری از ضعف‌ها و لغزش‌های کانون، ناشی از حضور تأثیرگذار استبداد سیاسی و دین‌خوئی، برخی ایدئولوژی‌های وارداتی و نحوۀ برداشت از آن‌ها، فقدان فضیلت رواداری، درک‌های فرقه‌گرایانه و روشنفکرستیزی برخی از «روشنفکران» است. پاره‌ای دیگر از ضعف‌ها و لغزش‌ها، پیامد ویژگی‌های روانی و رفتاری اعضای کانون بوده و، جدا از عوامل یادشده، بازتاب شخصیت، منش و روش آنان است.

روان‌شناسی نحله‌ها و تیپ‌های مختلف روشنفکری متفاوت است. جهان سیاست از جنس جهان فلسفه و فرهنگ نیست. روشنفکر سیاسی توانایی ساده‌کردن و عملی‌ساختن اندیشه‌های پیچیدۀ فلسفی، سیاسی و فرهنگی و نیز کاربرد آن‌ها در مدیریت اجتماعی و تنظیم روابط انسان‌ها با یکدیگر و با نهادهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی را دارد. روشنفکر سیاسی به دیگران و به مردم نیاز دارد. کار و فعالیت روشنفکر فلسفی و فرهنگی، اما، به‌طور عمده فردی است. روشنفکر فلسفی و فرهنگی ـ به‌ویژه شاعر و نویسنده که کارش به «ساحتی مستقل و خودفرمان» بدل شده است ـ نیاز کمتری به دیگران و جمع دارد و به همین خاطر با کوچک‌ترین ناملایمتی از سوی جمع، آن را کنار می‌گذارد. این ویژگی، همراه با دانش گسترده و توانایی ذهنی اهل فلسفه و فرهنگ، زمینۀ شکل‌گیری «منیت» و خودشیفتگی و خودبزرگ‌پنداری را فراهم می‌کند.

در مناسبات اعضای کانون با یکدیگر، بی‌تعادلی، حس ممتازبودن، خودمحوری، خودحق‌بینی، یک‌جانبه‌نگری، کم‌دقتی در فهم مفاهیم آزادی، استقلال، تحزب، تشکل صنفی و دموکراتیک، کلیشه‌برداری، «ذهنیت عقل تابع و متصل» و ناهمخوانی گفتار و کردار چشمگیر بوده است. روشنفکران فرهنگی و هنری عضو کانون، علیرغم تأکید بر اهمیت رواداری و «تحمل دگراندیشی»، بارها عدم تحمل مخالفان خود را در کانون نشان داده‌اند. جدایی‌ها و اخراج‌ها، از هر دو سو، یعنی از سوی برخی دبیران و اعضا و نیز جداشدگان و انشعاب‌کنندگان، حکایت این نابردباری‌هاست.

در جلد ۵ از مجموعۀ «بخشی از تاریخ جنبش روشنفکری ایران»، مصاحبه با بیش از ۴۰ تن از اعضای کانون درج شده است.⁽²⁾ در میان مصاحبه‌شوندگان، تعدادی از بنیان‌گذاران کانون نیز حضور دارند. خواندن این مصاحبه‌ها و مقایسۀ آن‌ها با یکدیگر، تا حدودی ویژگی روشنفکران و روشنفکری ایران را نشان می‌دهد. برای نمونه، دربارۀ چرایی و چگونگی شکل‌گیری کانون نویسندگان، هرکس روایت خود را از شکل‌گیری کانونی که در بنیان‌گذاری آن حضور داشته نقل می‌کند و در میان روایت‌ها، روایت مشابه به‌ندرت یافت می‌شود.

ایدئولوژیک و سیاسی پنداشتن کانون، در معنای سازمانی و حزبی، از ویژگی‌های بسیاری از اعضای آن بوده است؛ مسئله‌ای که با اساسنامه و مرامنامه کانون همخوانی نداشته و لغزشی بوده که توان پرسشگری، نقد و آینده‌نگری را از برخی اعضا گرفته است. برخی از کانونیان تا آنجا پیش رفته‌اند که در مواردی نقش یک تشکل ایدئولوژیک ـ سیاسی برای کانون قائل شده‌اند و خود نیز نقش کادرهای چنین تشکیلاتی را ایفا کرده‌اند و کانون را، آشکار و پنهان، به ورطۀ حمایت از احزاب و سازمان‌های سیاسی کشانده‌اند.

کانون نویسندگان ایران تفاوت‌هایی با سایر تشکل‌های صنفی و دموکراتیک داشته است. حرفۀ اهل قلم، خلق آثار نوشتاری و بیانی است و بزرگ‌ترین موانع در مسیر این حرفه، استبداد، اختناق و سانسور است. افراد این صنف نمی‌توانند بدون وجود آزادی کار کنند. هر نوع پیروی و التزام ذهنی و عملی، غیر از پایبندی به ایده‌های هنری و ادبی، مانع کار آنان می‌شود. بدیهی است که فعالیت اهل قلم در جامعۀ استبدادزده و تحت نظارت سیستم امنیتی و پلیسی، به رفتار سیاسی حاکمیت گره می‌خورد و به همین دلیل فعالیت کانونیان، در کنار خواست‌ها و مطالبات صنفی، سیاسی جلوه می‌کند. با این حال، چنین ویژگی‌ای توجیه‌کنندۀ کشاندن کانون به دفاع از نوع خاصی از ایدئولوژی یا سیاست نیست.

***

1- جلال آل‌احمد، به‌عنوان یکی از بنیان‌گذاران کانون نویسندگان، با درکی التقاطی و ارائۀ تصویری غیرواقعی از غرب و روشنفکری، سبب گسترش مدرنیته‌هراسی، غرب‌ستیزی، روشنفکرستیزی و «توجیه شایعه‌سازی» شد. «آل‌احمد نویسنده‌ای آزاده و آزادی‌خواه و خواستار آزادی‌های دموکراتیک، مخالف سانسور و جنگ بود که اگر می‌ماند، شاید از ارزیابی‌های شتاب‌زده‌اش فاصله می‌گرفت.»

برخی از اعضای کانون نویسندگان، به‌ویژه در کردار، به تاریک‌اندیشی نزدیک‌تر بوده‌اند. این افراد، با پذیرش ظاهری مرامنامه و اساسنامه، خود را به کانون تحمیل کرده‌اند.

2- نقره‌ کار، مسعود: بخشی از تاريخ جنبش روشنفکری ايران، جلد ۵، نشر باران، سال ۲۰۰۲.