جمهوری اسلامی از تنگه هرمز چه می‌خواهد؟
آیا تهران به دنبال تضمین امنیت کشور است یا می‌خواهد عبور کشتی‌ها و تجارت همسایگان را به اجازه خود وابسته کند؟
برگرفته از تحلیل عمر رحمان، پژوهشگر شورای خاورمیانه در امور جهانی؛ تنظیم و تلخیص: خبرنامه گویا
جمهوری اسلامی می‌کوشد کنترل تنگه هرمز را از یک اهرم فشار در جنگ به امتیازی ماندگار در نظم منطقه‌ای تبدیل کند؛ امتیازی که می‌تواند تجارت، صادرات انرژی و دسترسی دریایی همسایگانش را به تصمیم تهران وابسته کند.
استفاده از مین، موشک و پهپاد، حمله به کشتی‌های فاقد مجوز و وضع مقررات تازه برای تردد، ابعاد این تلاش را نشان می‌دهد. مسئله اکنون فقط بازگشایی تنگه نیست؛ تعیین این است که پس از پایان جنگ، چه کسی درباره عبور کشتی‌ها تصمیم خواهد گرفت.
بند پنجم تفاهم‌نامه ژوئن، تعیین «مدیریت آینده و خدمات دریایی تنگه» را به ایران و عمان واگذار کرده و برای دیگر کشورهای خلیج فارس نقش مشورتی در نظر گرفته است. چنین ترتیبی، در صورت تثبیت اختیار تهران، می‌تواند موازنه قدرت منطقه را تغییر دهد. پیش از جنگ، کشتی‌های تجاری برای عبور از هرمز ملزم به دریافت مجوز از جمهوری اسلامی نبودند.
تهران هم‌زمان با مذاکرات، با تشکیل نهادی برای کنترل تردد در تنگه هرمز، کشتی‌ها را به دریافت مجوز عبور ملزم کرده و شناورهایی را که این مقررات را رعایت نکنند، به جریمه، توقیف و مصادره تهدید کرده است. این اقدامات نشان می‌دهد جمهوری اسلامی می‌کوشد کنترل خود بر تنگه را پس از پایان جنگ نیز حفظ کند.
برای کشورهای عرب خلیج فارس، پیامد این تحول تنها افزایش هزینه حمل‌ونقل نیست. بنادر و زیرساخت‌های صادراتی آن‌ها بر دسترسی آزاد و قابل پیش‌بینی به آبراه‌ها استوار است. اگر تهران بتواند درباره ورود کشتی‌ها و شرایط عبورشان تصمیم بگیرد، ابزاری برای فشار اقتصادی و گرفتن امتیاز سیاسی خواهد داشت.
اختلاف با عمان نیز به همین مسئله بازمی‌گردد. پیشنهادهای مطرح‌شده شامل مدیریت مشترک منطقه‌ای، تقسیم مسیر تردد و دریافت هزینه خدمات بوده است؛ اما اصرار تهران بر نظارت و تأیید قبلی عبور کشتی‌ها، دستیابی به توافق را دشوار کرده است. کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر خارجه، نیز گفته است تنگه هرمز «هرگز به وضعیت پیش از جنگ بازنخواهد گشت».
از نگاه حکومت ایران، حفظ این اهرم می‌تواند هزینه حمله دوباره را برای آمریکا و متحدانش افزایش دهد و درآمدی برای اقتصاد آسیب‌دیده از جنگ فراهم کند. اما دریافت پول و صدور مجوز عبور، هم‌زمان می‌تواند مبنای ادعای اختیار دائمی بر یک گذرگاه حیاتی بین‌المللی شود.
فشار نظامی حوثی‌ها در دریای سرخ نیز بر نگرانی همسایگان افزوده است. ناامنی در اطراف باب‌المندب، مسیرهای جایگزین صادرات را تهدید می‌کند و دامنه بحران را از هرمز فراتر می‌برد؛ هرچند هم‌زمانی این تحولات، به‌تنهایی اثبات‌کننده هدایت یکپارچه آن‌ها از تهران نیست.
در این میان، جمهوری اسلامی با تناقضی راهبردی روبه‌روست: تلاش برای کاهش حضور آمریکا از طریق تهدید دسترسی دریایی همسایگان، می‌تواند همان کشورها را به حفظ و تقویت حمایت نظامی واشینگتن سوق دهد.
پذیرش عبور امن، قابل پیش‌بینی و بدون تبعیض، همراه با مدیریت مشترک، می‌تواند زمینه توافق را فراهم کند. اصرار بر اختیار انحصاری، در مقابل، نگرانی از سلطه‌جویی تهران را تقویت خواهد کرد. آزمون اصلی این است: جمهوری اسلامی برای امنیت ایران مذاکره می‌کند یا برای گرفتن حق تصمیم‌گیری درباره شریان اقتصادی همسایگان؟
هشدار روسیه درباره جنگ و اختلاف در رأس جمهوری اسلامی
پرویز پرورش درگذشت
