از نشست گوادلوپ تا تنش در تنگه هرمز، چرا جمهوری اسلامی همچنان پابرجاست؟ علی صدرزاده، روزنامه‌نگار و تحلیلگر سیاست ایران، در گفت‌وگو با اردوان روزبه در ایران‌اینترنشنال، دو تصور رایج را به چالش می‌کشد: اینکه غرب خمینی را به قدرت رساند و اینکه جمهوری اسلامی با حذف رهبرش فرو می‌ریزد. او با مرور محاسبات غرب و سازوکار بقای حکومت، به پرسشی می‌رسد که همچنان بی‌پاسخ مانده است: جمهوری اسلامی چه وقت و چگونه خواهد رفت؟
آنچه در ادامه می‌خوانید، متن این گفت‌وگوست که در خبرنامه گویا ویرایش و کوتاه شده است
***
- جمهوری اسلامی زنده مانده؛ اما اسمش را پیروزی گذاشته است
- با یک سیستم روبه‌رو هستیم؛ رفتن یک نفر لزوماً به معنای فروپاشی حکومت نیست
اشتباه است اگر تصور کنیم جمهوری اسلامی فقط یک نفر است و با رفتن آن فرد، همه‌چیز فرو می‌ریزد. ما با یک سیستم روبه‌رو هستیم؛ مجموعه‌ای از نهادها و چهره‌ها که برای ادامه حیات حکومت کار می‌کنند. شناخت این ساختار ضروری است، چون تغییر در رأس آن، لزوماً به معنای پایان نظام نیست.
معنای «پیروزی» هم برای این حکومت همین است: از بین نرفته‌ایم، پس پیروز شده‌ایم. در این محاسبه، آنچه بر سر اقتصاد، امنیت و زندگی مردم آمده، معیار اصلی نیست؛ بقای نظام معیار است.
خمینی چگونه به جهان معرفی شد؟
برای فهم رابطه کشورهای غربی با جمهوری اسلامی، ابتدا باید از تصور یک «غرب واحد» فاصله گرفت. آمریکا، آلمان، فرانسه و بریتانیا منافع و سیاست‌های یکسانی ندارند؛ هم با یکدیگر رقابت می‌کنند و هم گاهی بر سر مسائل اساسی اختلاف دارند.
درباره انقلاب ۵۷ نیز این گزاره که کشورهای غربی از ابتدا تصمیم گرفته بودند خمینی را به قدرت برسانند، توضیح دقیقی نیست. از نگاه من، کنفرانس گوادلوپ تلاشی برای یافتن راه‌حل در برابر انقلابی بود که پیش می‌رفت و آینده‌اش روشن نبود. دولت‌های غربی، در نهایت، با وضعیتی کنار آمدند که تصور می‌کردند دیگر نمی‌توانند جلوی آن را بگیرند.
اما در این میان، تصویری که از خمینی به جهان ارائه شد، اهمیت داشت. اطرافیان او در پاریس، از جمله ابراهیم یزدی، صادق قطب‌زاده و ابوالحسن بنی‌صدر، چهره‌ای از او عرضه کردند که با آنچه بعداً در ایران شکل گرفت، تفاوت داشت: روحانی‌ای مسالمت‌جو که خواهان آزادی است و حکومت آینده‌اش الزاماً ضدغربی نخواهد بود.
بخشی از روشنفکران و رسانه‌های اروپایی نیز در پذیرش این تصویر نقش داشتند. در مقابل، تصویری که از شاه ساخته شده بود، به‌شدت سیاه و اغراق‌آمیز بود. هم‌نسلان من باید بنویسند که خودشان چه سهمی در ساختن آن تصویر داشتند.
شعارهایی که جدی گرفته نشد
در سال‌های نخست جمهوری اسلامی، بسیاری در کشورهای غربی تصور می‌کردند شعارهای حکومت بیشتر مصرف داخلی دارد. ایران درگیر جنگ با عراق بود و هنوز معلوم نبود جمهوری اسلامی چگونه از آن جنگ بیرون خواهد آمد.
اما پشت بخشی از این شعارها، طرح و برنامه وجود داشت. پس از جنگ، حکومت فرصت پیدا کرد سیاست‌های خود را منسجم‌تر دنبال کند. آنچه زمانی شعار تلقی می‌شد، به بخشی از راهبرد منطقه‌ای و امنیتی جمهوری اسلامی تبدیل شد.
در سوی دیگر، سیاست دولت‌های غربی با انتخابات و تغییر دولت‌ها عوض می‌شد. جمهوری اسلامی، با تمرکز قدرت و تداوم رهبری، امکان دنبال‌کردن برنامه‌های بلندمدت‌تری داشت. بنابراین، انتظار یک سیاست ثابت و مشترک از همه کشورهای غربی، با واقعیت مناسبات آن‌ها سازگار نیست.
چرا این چرخه پایان نمی‌یابد؟
نباید تصور کرد حمله هوایی، به‌خودی‌خود، یک حکومت را از بین می‌برد و جایگزینی برای آن ایجاد می‌کند. بمباران ممکن است خسارت گسترده وارد کند، اما تغییر نظام سیاسی مسئله دیگری است. تجربه ورود نیروی زمینی نیز هزینه‌هایی داشته که دولت‌ها را از تکرار آن دور کرده است.
در داخل، حکومت نشان داده که برای سرکوب و حفظ خود، مرز روشنی نمی‌شناسد. هم‌زمان، وضعیت اقتصادی بدتر می‌شود و مردم هزینه ادامه بحران را می‌پردازند. سکوت جامعه را هم نمی‌توان رضایت دانست؛ بسیاری خواهان رفتن جمهوری اسلامی‌اند، اما راه و امکان تحقق آن را در برابر خود نمی‌بینند.
به باور من، به یک بن‌بست تاریخی رسیده‌ایم. نارضایتی وجود دارد، اما زمان و چگونگی خروج از این وضعیت روشن نیست. شناخت سازوکار بقای حکومت، از انتظار برای رفتن یک فرد مهم‌تر است.
جمهوری اسلامی را ماندنی نمی‌دانم؛ نظامی که برای اقتصاد، روابط خارجی و زندگی انسانی مردم پاسخ کارآمدی ندارد، شایستگی ماندن هم ندارد. اما اینکه چه زمانی و چگونه خواهد رفت، پرسشی است که هنوز پاسخ روشنی برای آن نداریم.
***
چهره پنهان حسین یزدان‌خواه
