پیوند ایرانیان و یهودیان، پیوندی تازه و برآمده از مناسبات سیاسی امروز نیست؛ ریشه در بیش از ۲۵۰۰ سال تاریخ مشترک دارد. از روزگار کوروش بزرگ و پایان اسارت یهودیان در بابل تا پناه‌دادن ایران به گروهی از یهودیان و لهستانی‌ها در جریان جنگ جهانی دوم، نمونه‌هایی از این پیوند تاریخی را می‌توان در حافظه دو ملت یافت. نام عبدالحسین سرداری، دیپلمات ایرانی که در آن دوران برای نجات جان یهودیان تلاش کرد، نیز بخشی از همین حافظه است؛ یادآور اینکه انسانیت می‌تواند فراتر از مرزها، مذهب و ملاحظات سیاسی معنا پیدا کند.
در نهم نوامبر ۲۰۲۶، شاهزاده رضا پهلوی در مراسمی در کراکوف لهستان، جایزه «شاه سلیمان» را از انجمن یهودیان اروپا دریافت کرد؛ جایزه‌ای در تقدیر از مواضع او در مخالفت با یهودستیزی و حمایت از پیوند و دوستی میان ایرانیان و جامعه یهودی. این رویداد در ادامه برنامه‌هایی برگزار شد که بازدید و ادای احترام به قربانیان هولوکاست در یادمان آشویتس نیز بخشی از آن بود.
این دو رویداد در نوامبر، فراتر از یک مراسم اهدای جایزه و یک بازدید یادبود، فرصتی برای یادآوری پیوند تاریخی دو ملت و مسئولیت ما در برابر حافظه قربانیان فراهم کردند. آشویتس تنها نامی در کتاب‌های تاریخ نیست؛ یادآور فاجعه‌ای است که نشان داد سکوت، بی‌تفاوتی و عادی‌شدن نفرت تا کجا می‌تواند پیش برود.
اما در همان روزها، در ایران نیز جان انسان‌هایی گرفته می‌شد. در هشتم نوامبر، حسن دیوبند، حمید کاظمی و رضا زنگنه اعدام شدند. اتهام‌هایی که دستگاه قضایی جمهوری اسلامی به آنان نسبت داده بود، در گزارش‌های رسمی بازتاب یافت؛ اما ورای این اتهام‌ها و روایت‌های حکومتی، واقعیتی تلخ باقی است: سه انسان دیگر جان خود را از دست دادند. سه عدد؛ سه زندگی‌اند، با نام، خانواده، خاطره و آینده‌ای که از آنان گرفته شد. وقتی از اعدام سه نفر یا چهار نفر سخن می‌گوییم.
در همین روزها، تصویر کفش‌ها بار دیگر معنایی دردناک پیدا می‌کند. کفش‌های به‌جامانده از قربانیان آشویتس، و کفش‌هایی که در یادمان کنار رود دانوب در بوداپست به یاد قربانیان به جا مانده‌اند، سال‌هاست بی‌آنکه کلامی بگویند، از جان‌های ازدست‌رفته روایت می‌کنند. در کنار آن‌ها، تصاویر منتشرشده از کفش‌های انباشته و خون‌آلود در ایران نیز ذهن را به همان فقدان و رنج پیوند می‌زند. هر کفشِ به‌جامانده یادآور صاحب غایبی است که دیگر بازنمی‌گردد. منشأ و زمینه برخی از تصاویر منتشرشده از ایران نیز نیازمند بررسی و تأیید مستقل است؛ بااین‌حال، نماد کفش در هر دو خاطره، ما را با غیبت انسان روبه‌رو می‌کند.
در چنین فضایی، خبر دیگری از سازمان ملل در یازدهم نوامبر ۲۰۲۶، در شوک خبری، جمهوری اسلامی با ۱۴۴ رأی به عضویت کمیته برنامه و هماهنگی سازمان ملل انتخاب شد؛ کمیته‌ای که در بررسی و هماهنگی برنامه‌های این سازمان نقش دارد. انتخاب حکومتی با چنین کارنامه‌ای از اعدام و سرکوب، در حالی که گزارش‌های نقض حقوق بشر درباره آن همچنان منتشر می‌شود، به‌قدری مضحک است که بی‌اختیار خنده‌ام گرفت؛ خنده‌ای ز وضعیت مضحک روزگار ایران زخمی!
«خندهٔ تلخ من از گریه غم‌انگیزتر است...»
پرسشی تلخ پیش می‌آید: چگونه نهادی که پس از فاجعه هولوکاست و با آرمان پاسداری از صلح و حقوق بشر شکل گرفت، به چنین تصمیمی می‌رسد؟ شعر سعدی، شاعر ایرانی به زبان فارسی، در حالی بر سردر سازمان ملل نقش بسته که زنان و مردان ایرانی سال‌هاست در پی جنبش‌های مردمی به فجیع‌ترین شکل سرکوب و اعدام می‌شوند، اموالشان مصادره می‌شود و... سازمان ملل در مواجهه با این فجایع چشم‌ها و گوش‌هایش بسته است!!!
همین تناقض است که اهمیت حضور شاهزاده رضا پهلوی در کنار جامعه یهودی و ادای احترام او به قربانیان هولوکاست را روشن‌تر می‌کند. او نه رئیس یک دولت مستقل است و نه نماینده رسمی ایران در سازمان ملل؛ پشتوانه یک دولت تبعیدیِ به‌رسمیت‌شناخته‌شده را نیز ندارد. فعالیت او در خارج از کشور در فضایی صورت می‌گیرد که دولت‌های اروپایی و آمریکا مناسبات و ملاحظات دیپلماتیک خود را دارند؛ ملاحظاتی که لزوماً با خواست مردم ایران همسو نیست. در همین فضا، جامعه یهودی اروپا نیز با تهدیدها و رویدادهایی روبه‌روست؛ از جمله اتفاقاتی که در گلدرز گرین و هایگیت لندن رخ داده‌اند.
حضور در کنار جامعه یهودی و ادای احترام به قربانیان هولوکاست، تصمیمی صرفاً تشریفاتی نیست. ارزش این حرکت را پیش از هر چیز باید در وجه انسانی آن دید: در به‌رسمیت‌شناختن رنج دیگری و ایستادن در کنار حافظه تاریخی مردمی که رنجی عظیم را از سر گذرانده‌اند.
حرکت نمادین شاهزاده رضا پهلوی، اگر صرفاً برای ساختن تصویری سیاسی یا نزدیک‌شدن به صاحبان قدرت بود، می‌توانست از مسیرهای معمول دیپلماسی و دیدار با رهبران دولت‌ها پیش برود. اهمیت انتخاب او در این است که در کنار جامعه یهودی، به یاد قربانیان هولوکاست ادای احترام می‌کند.
یادمان آشویتس تنها مکانی برای به‌خاطر آوردن گذشته نیست؛ دعوتی است به مسئولیت‌پذیری در زمانه حال. کفش‌هایی که امروز در خیابان‌های ایران به نماد رنج و فقدان بدل شده‌اند، نباید روزی به یادگارهایی خاموش در موزه‌های آینده تبدیل شوند. همبستگی انسانی زمانی معنا پیدا می‌کند که در برابر رنج دیگران، حتی وقتی هزینه دارد، سکوت نمی‌کنیم.
