ششم شهریور ۱۳۹۰، علی خامنهای در دیدار با محمود احمدینژاد و اعضای هیئت دولت، هنگام سخن گفتن از قدرت آمریکا و تحریمهای اقتصادی گفت: «انسان به یاد گربه کارتون تام و جری میافتد!» به نظر او، آمریکا با آن همه قدرت و هیاهو، درست مانند تام، در رسیدن به مقصود ناکام میماند.
هفت سال بعد، دوم خرداد ۱۳۹۷، در دیدار با سران قوا و مسئولان جمهوری اسلامی، پس از خروج دونالد ترامپ از برجام، بار دیگر همین تشبیه را به کار گرفت. آمریکا را به گربهای مانند تام تشبیه کرد که با وجود همه تدابیرش ناکام مانده و باز هم شکست خواهد خورد.
اما خامنهای در این قیاس، ناخواسته چه نقشی به جمهوری اسلامی داده بود؟ وقتی آمریکا تام است، جری چه کسی جز حکومت ایران میتواند باشد؟ آیا کسی از حاضران پرسید چرا رهبر یک کشور، برای توضیح جایگاه حکومت خود در برابر قدرتی خارجی، آن را در نقش موشی مینشاند که پیوسته میگریزد؟ منتقدانی همان زمان به این کنایه اشاره کردند؛ اما مسئله مهمتر، تصوری بود که پشت آن قرار داشت.
من با شنیدن خبرهای جنگ، بارها به تام و جری فکر کردهام. هر قسمت با نقشهای تازه شروع میشد: تام دام میگذاشت، جری میگریخت، ظرفها میشکست و خانه به هم میریخت. گاهی گربه زیر آوار میماند، گاهی موش؛ اما در قسمت بعد هر دو سالم برمیگشتند. در این جهان کارتونی، شکست موقت بود و خسارتها فراموش میشد.
واقعیت اما با پاککن نقاشی درست نمیشود. بیش از شانزده ماه از نخستین حملات مستقیم آمریکا به تاسیسات هستهای ایران در ژوئن ۲۰۲۵ گذشته است. جنگ گسترده آمریکا و اسرائیل با ایران از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد. پس از آن، خبرها میان حمله، پاسخ، تهدید، آتشبس و مذاکره چرخیدهاند. هر بار گمان میرود ماجرا رو به پایان است، فصل دیگری و کارتونی دیگر آغاز میشود.
روز چهاردهم نوامبر ۲۰۲۶، رویترز گزارش داد ترامپ به مشاورانش گفته ممکن است از حملات تازه خودداری کند، به شرط آنکه تهران یا حوثیهای یمن اقدام تحریکآمیز جدیدی نکنند. همزمان، گزینه نظامی کنار گذاشته نشده است. این توقف احتمالی نشانه صلح است یا فرصتی برای فشار بیشتر؟ آیا هدف، توافق است یا فرسودگی طرف مقابل؟ هیچیک را نمیتوان با اطمینان پیشبینی کرد؛ همانطور که اطمینان خامنهای به شکست حتمی آمریکا پشتوانه محکمی نداشت.
اشتباه او، به گمان من، تنها انتخاب یک کارتون نبود؛ اشتباه در تعریف پیروزی بود. از نگاه او، تا وقتی جمهوری اسلامی پابرجا میماند، گربه شکست خورده بود. اما اگر حکومتی بماند و مردم زیر تحریم و جنگ فقیرتر شوند، زیرساختها آسیب ببینند و فرصتهای زندگی از میان برود، پیروزی نصیب چه کسی شده است؟ آیا زنده ماندن قدرت سیاسی، مترادف زنده ماندن امید یک ملت است؟
این اعتماد به پیروزی، با واقعیت اقتصادی هم جور درنمیآمد. بر پایه گزارش صندوق بینالمللی پول، اقتصاد ایران در سال مالی ۲۰۱۲/۱۳ حدود شش درصد کوچک شد و تورم در ژوئیه ۲۰۱۳ به حدود ۴۵ درصد رسید. اگر اینها نشانه خسارت نیستند، پس خسارت را با چه معیاری میسنجیم؟ البته نمیتوان همه فشارها را به آمریکا نسبت داد و از سوءمدیریت و تصمیمهای داخلی چشم پوشید؛ مردم از هر دو سو تاوان دادهاند وتاوان میدهند .
این محاسبه، یک حقیقت دیگر را نیز نادیده میگرفت: طرف مقابل، شخصیت کارتونی نبود. آمریکا توان وارد کردن ضربات واقعی داشت؛ اما داشتن چنین توانی هم به معنای موفقیت قطعی در اهداف سیاسی نیست. حملات به تاسیسات هستهای در سال ۲۰۲۵ و سپس گسترش جنگ در ۲۰۲۶، نشان دادند که نه شعار «شکست همیشگی آمریکا» واقعبینانه بود و نه خیال پایان آسان این رویارویی.
خطر چنین ادبیاتی فقط در اشتباه بودن یک پیشبینی نیست. وقتی رهبر از پیش اعلام میکند که دشمن محکوم به شکست است، چه کسی میتواند هزینههای احتمالی رویارویی را بیآنکه متهم به ترس شود، روی میز بگذارد؟ در فضای شعار، پرسش درباره خطر جنگ به نشانه ضعف تبدیل میشود؛ و زمانی که خطر به واقعیت میپیوندد، دیگر نمیتوان با یک جمله تازه، جانهای از دسترفته را بازگرداند.
سرانجام، در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، خامنهای در حملات آمریکا و اسرائیل کشته شد. کسی که بارها از ناکامی تام گفته بود، خود دیگر به قسمت بعدی کارتون زندگی نرسید. البته جمهوری اسلامی با مرگ او از میان نرفت؛ رهبری دیگری جایگزین شد و بنا به گفته مردم هر چند کارتونی و مقوایی کشمکش ادامه یافت. پس اگر از «مرگ جری» سخن میگوییم، منظور پایان شخص خامنهای است، نه پایان حکومت. همین تفاوت، طنز تلخ ماجرا را بیشتر میکند: بازیگران تغییر میکنند، اما مردم همچنان هزینه میدهند.
مسئولیت سیاستها و محاسبات جمهوری اسلامی نیز باید جداگانه بررسی شود. مخالفت با حکومت، مجوز چشم بستن بر جان مردم یا ویرانی ایران نیست.
برای من، از این تشبیه تنها یک پرسش باقی میماند: اگر قرار بود گربه هر بار شکست بخورد و موش هر بار بگریزد، چه کسی به خانه فکر میکرد؟ خانهای که نه مال تام بود، نه جری؛ خانه مردم ایران بود.
در کارتون، هر قسمت با خنده تمام میشد. اینجا هر قسمت، صورتحساب تازهای برای مردم دارد؛ و هیچکس نمیتواند با کشیدن قسمت بعد، جانهای از دسترفته را به تصویر بازگرداند.


















