نشست احتمالی دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ در چین، میتواند فراتر از یک دیدار دیپلماتیک، نشانهای از آغاز مرحله تازهای در مناسبات قدرتهای بزرگ جهان باشد؛ مرحلهای که در آن رقابتهای سیاسی، اقتصادی و نظامی، با ضرورت دستیابی به تفاهمهایی درباره بحرانهای بینالمللی روبرو میشود. در این میان، مسئله ایران و آینده جمهوری اسلامی میتواند یکی از موضوعات مهم در محاسبات استراتژیک این سه قدرت باشد. اما پرسش اساسی برای ایرانیان این است: آیا چنین نشستی میتواند زمینهساز پایان جمهوری اسلامی باشد، یا به توافقی برای ادامه بقای آن در چارچوب منافع قدرتهای جهانی بینجامد؟
اختلافات عمیق میان آمریکا، روسیه و چین، صرفاً رقابت سه قدرت برای کسب برتری جهانی نیست؛ بلکه برخورد منافع استراتژیکی است که هر یک اهداف متفاوتی را دنبال میکنند. آمریکا در پی حفظ رهبری جهانی خود است، چین برای گسترش برتری اقتصادی و فناوری تلاش میکند و روسیه میکوشد جایگاه خود را بهعنوان یکی از بازیگران تعیینکننده نظام بینالملل تثبیت کند. با وجود این اختلافات، هر سه کشور در یک اصل مشترکاند: منافع ملی آنان بر تعهدات سیاسی نسبت به حکومتهای دیگر تقدم دارد. از همین رو، جمهوری اسلامی نمیتواند نزدیکی به مسکو و پکن را تضمینی پایدار برای بقای خود بداند.
روسیه، ایران را شریکی منطقهای و اهرمی در رقابت با غرب میبیند، اما این شراکت به معنای تعهد مسکو به دفاع از موجودیت جمهوری اسلامی در هر شرایطی نیست. پوتین ممکن است در برابر امتیازات مهمتر از سوی واشنگتن، در جایگاه ایران در محاسبات خود تجدیدنظر کند. چین نیز با وجود روابط گسترده اقتصادی و انرژی با تهران، بیش از هر چیز به امنیت تجارت جهانی، ثبات بازار انرژی و مناسبات اقتصادی خود با غرب اهمیت میدهد. برای پکن، ایران شریکی مهم است، اما حفظ جمهوری اسلامی به هر قیمتی ضرورتی استراتژیک محسوب نمیشود.
در سوی دیگر، ترامپ مسئله ایران را در چارچوب برنامه هستهای، توان موشکی، امنیت منطقهای و مناسبات آمریکا با متحدان خود بررسی میکند. بنابراین، احتمال دارد موضوع ایران در گفتوگوهای سه قدرت، نه بهعنوان مسئلهای مستقل، بلکه بخشی از توافقات گستردهتر باشد. درست در همین نقطه است که جمهوری اسلامی ممکن است با واقعیتی ناخوشایند روبرو شود: کشورهایی که تهران به حمایت آنان امید بسته است، الزاماً حاضر نیستند منافع بزرگتر خود را فدای بقای آن کنند.
اما باید میان تضعیف جمهوری اسلامی، توافق برای محدود کردن قدرت آن و تصمیم مشترک برای سرنگونی حکومت تفاوت قائل شد. آمریکا، روسیه و چین لزوماً اهداف یکسانی درباره آینده سیاسی ایران ندارند. واشنگتن ممکن است افزایش فشار بر تهران را ضروری بداند، در حالی که مسکو و پکن از بیثباتی ناگهانی در ایران و پیامدهای منطقهای آن نگران باشند. بنابراین، حتی توافق سه رهبر بر سر محدود کردن فعالیتهای جمهوری اسلامی نیز الزاماً به معنای تصمیم مشترک برای پایان دادن به موجودیت سیاسی آن نخواهد بود.
تاریخ معاصر نشان داده است که حمایت قدرتهای خارجی نمیتواند بهتنهایی بقای یک حکومت را تضمین کند. حکومتهایی با پشتوانه بینالمللی نیز در برابر بحران مشروعیت، نارضایتی اجتماعی و فرسایش ساختارهای داخلی آسیبپذیر بودهاند. در مقابل، برخی حکومتها توانستهاند با بهرهگیری از اختلافات قدرتهای بزرگ، فرصتهای تازهای برای ادامه حیات خود ایجاد کنند. بنابراین، نشست احتمالی این سه رهبر، به همان اندازه که ممکن است فشار بر جمهوری اسلامی را افزایش دهد، میتواند به تفاهمهایی برای کاهش تنش و مدیریت بحران نیز منجر شود.
با این همه، آنچه در این معادلات نباید فراموش شود، تفاوت بنیادین میان ایران و جمهوری اسلامی است. ایران، کشوری با تاریخی چند هزار ساله، منابع طبیعی گسترده، موقعیتی ژئوپلیتیکی ممتاز و ظرفیتهای انسانی چشمگیر است؛ در حالی که جمهوری اسلامی تنها ساختار سیاسی حاکم بر آن است. منافع ملی ایران را نمیتوان با ملاحظات سیاسی و ضرورت بقای یک حکومت یکسان دانست. هر توافق بینالمللی که بدون توجه به خواستهها و حقوق مردم ایران صورت گیرد، نمیتواند بهتنهایی تضمینکننده ثبات پایدار کشور باشد.
از همین رو، انتظار توافقی قطعی میان ترامپ، پوتین و شی برای سرنگونی جمهوری اسلامی، بدون شواهد روشن، با واقعیت پیچیده روابط بینالملل سازگار نیست؛ همانگونه که تصور تضمین بقای جمهوری اسلامی از سوی روسیه و چین نیز پایه محکمی ندارد. سرنوشت این حکومت، افزون بر تحولات جهانی، به شرایط داخلی ایران، انسجام نهادهای حکومتی، وضعیت اقتصادی و اراده مردم برای تعیین آینده سیاسی کشور وابسته است.
نتیجه آنکه نشست سه قدرت جهانی ممکن است بر آینده جمهوری اسلامی تأثیر بگذارد، اما نه پایان این حکومت را میتوان نتیجه قطعی آن دانست و نه بقای آن را. قدرتهای بزرگ در نهایت بر اساس منافع خود تصمیم میگیرند و اتحادهای سیاسی آنان نیز با تغییر شرایط دگرگون میشود. آنچه باید فراتر از این محاسبات باقی بماند، حق ملت ایران برای تعیین سرنوشت خویش است.
ایران بزرگتر از جمهوری اسلامی است. حکومتها میآیند و میروند، قدرتها تغییر میکنند و اتحادها فرو میریزند؛ اما ایران میماند و آینده آن نباید به معاملهای پشت درهای بسته میان واشنگتن، مسکو و پکن تبدیل شود.



















