مفهوم نقد فرهنگی در جامعه سیاست‌زده، جمشيد فاروقی

تبليغات خبرنامه گويا	advertisement@gooya.com

در چند گفتار پیشین به پدیده سیاست‌زدگی و بدل شدن آن به عنصر غالب در فرهنگ جامعه امروز ایران پرداختیم. به هرزگی سیاست‌زدگی اشاره کردیم و به حضور آن در خاطره ثبت ‌شده و ثبت نشده لحظه و پراکندگی‌اش در جغرافیای ایران‌شهر. فاش باید گفت که سیاست در ایران کرانمندی منطقی خود را ترک گفته و چون هیولایی لگام گسیخته در همه عرصه‌های هستی اجتماعی نفوذ کرده است. و شاید صحیح‌تر آن باشد که بگوییم که سیاست در ایران هیچگاه کرانمندی منطقی نداشته است و هیچکس بر دست و پای این هیولا بند و زنجیر نکشیده است. که نه شهامتش بوده است و نه علم و دانش به ضرورتش.

سخن گفتن از نقد فرهنگی چندی است که در بین ما ایرانیان باب شده است و بازار منتقدین فرهنگی پر رونق. عده‌ای عزیمتگاه نقد فرهنگی را در نقد دین‌خویی می‌دانند، دسته‌ای بر آنند تا گوهر مشرق‌زمین را با نقد زنگار غربی نشسته بر آن، صیقل زنند، شماری درکمین زبان فارسی نشسته مدعی‌اند که ابتدا می‌بایست این زبان را از زنجیر شعر و شاعری رهاند تا اندیشیدن در این زبان ممکن شود، عده‌ای برآنند که نقد فرهنگی تنها بر بستر نقد فلسفی ممکن است، حال آن که ماتم‌زدگان ایران‌شهر تنها به فضیلت حکمت آراسته‌اند و از دانش فلسفی و توان فلسفیدن بی‌بهره‌اند و بی‌بضاعت.

در خلوت خویش به هر یک از این عرصه‌های نقد که می‌نگرم به نظرم می‌آید که هیچ‌ کدام انگشت بر زخم و درد اصلی ننهاده است. فرهنگ، بی‌تردید پدیده‌ای پیچیده است. بدیهی است که نقد فرهنگی نیز می‌تواند چند و چندین منظر داشته باشد. "پروژه‌های" یادشده نقد فرهنگی هر کدام یک نارسایی را در فرهنگ ایران‌شهر نشانه رفته است. و هر یک نیز برای اثبات حقانیت خود دلیل و مدرکی در چنته دارد. و باز بر این باورم که این پروژه‌ها چون گره‌گاه اصلی را در بیماری فرهنگی جامعه ایران نیافته‌اند، نمی‌توانند کارآمد باشند و به هدفی که برای خود تعیین کرده‌اند، دست یابند.

نقد فرهنگی جامعه امروز ایران می‌بایست از نقد آفت سیاست‌زدگی شروع کند. چونکه سیاست‌زدگی سلب امکان تامل است و امر نقد بی‌ تامل و تامل‌ ورزیدن هیچ ممکن نیست.

از آنجا که موضوع اصلی سیاست، قدرت است و افزار تجلی‌ و بیان سیاست نیز قدرت است، در جامعه‌ای سیاست‌زده موضوع بر سر آمیزش سیاست با دیگر عرصه‌های هستی اجتماعی نیست، بل موضوع بر سر حاکمیت و سیطره سیاست است بر همه شئون هستی آن جامعه.

نقد تنها یک مفهوم نیست بلکه می‌توان فراتر از آن گفت که نقد یک شیوه است. راهکاری است برای سنجش، ارزیابی و قضاوت. از همین‌روست که نقد نمی‌تواند بدون بهره‌بردن از تعقل و تفکر کارآمد باشد. اما تاریخ نقد در ایران حکایت دیگری دارد.

نقد در فرجامین نگاه دعوتی است برای شرکت در قضاوت. با آن‌که نقد خود نوعی قضاوت است، اما نزد ما حساب نقد و قضاوت یکسره جداست. در نقد کردن بسیار کند و در قضاوت کردن شتابزده و عجولیم. و آنان که بر تخت قدرت نشسته‌اند حق قضاوت و داوری را در انحصار خود دارند و نقد و نقادی را به‌هیچ روی برنمی‌تابند. و اگر لازم افتد، با گسیل گزمگان قداست قضاوت خویش را از گزند نقد دیگران در امان می‌دارند.

این چنین است که نقد به‌مثابه یک مفهوم نزد ما ایرانیان از تعریف روشنی برخوردار نیست و نقد به‌مثابه یک شیوه، خود بدل به یکی از افزارهای همان سیاست‌زدگی شده است.

افزار از پای در آوردن حریف است و نه افزار کشف حقیقت. نقد می‌بایست شفاف باشد، حال آنکه نزد ما نقد شفاف نیست، پرخاشگر است. نقد می‌بایست پیگیر و مستمر باشد، حال آنکه نزد ما نقد پرچانه و زیاده‌ گوست.

چنین نقدی در فضای حاکمیت سیاست‌زدگی از جنس اندیشه نیست، از جنس دشنه است. گام نخست می‌بایست رهانیدن نقد باشد از آلودگی سیاست‌زدگی. نقد فرهنگی نیاز به ایجاد زمینه‌های نقد دارد. برای رسیدن به چنین نقدی هم شهامت لازم است، هم انصاف. و بر فراز این دو، تامل و تعقل.

دکتر جمشید فاروقی
یکشنبه پنجم آبان‌ماه سال یک‌هزار و سی‌صد و هشتاد و هفت خورشیدی

به نقل از [برای يک ايران]