چرخش تفلیس به سمت تهران

در آغاز این نشست که روز ۳۱ اردیبهشت برگزار شد، «جو ویلسون»، نماینده کنگره آمریکا، که یکی از چهره‌های مهم سیاست آمریکا در رابطه با قفقاز است، به بررسی تحولات اخیر گرجستان پرداخت. او با اشاره به سوابق تاریخی تفلیس، مردم این کشور را شجاع توصیف کرد و اظهار داشت که ارتش گرجستان همواره شریکی قابل اعتماد در مأموریت‌های بین‌المللی بوده است. با این حال، ویلسون از رویکرد دیپلماتیک دولت فعلی گرجستان انتقاد کرد و حضور مقامات وزارت امور خارجه این کشور در مراسم سفارت ایران به مناسبت سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۴۰۴ را مغایر با روند روابط گذشته دو کشور دانست.

اشاره ویلسون به حضور و سخنرانی «لاشا دارسالیا»، معاون سیاسی وزارت امور خارجه گرجستان، در مراسم سفارت ایران در تفلیس بود. دارسالیا در این برنامه با تبریک رسمی سالگرد انقلاب، گفته بود جمهوری اسلامی یکی از اولین کشورهایی بود که استقلال گرجستان را به رسمیت شناخت و از حمایت‌های تهران قدردانی کرد. وی با تأکید بر پیوندهای اقتصادی، فرهنگی و آموزشی شکل‌گرفته میان دو طرف، اعلام کرد که دولت گرجستان آماده است همکاری‌های خود را با ایران برای پیشبرد دستور کار مثبت در منطقه ادامه دهد.

از نظر ویلسون این مواضع لغزش آشکار تفلیس به سمت تهران است. او در ادامه سخنانش، حزب حاکم «رویای گرجستان» را مایه دوری این کشور از مسیر اتحاد با آمریکا و نزدیکی بیشتر به روسیه و ایران دانست. وی اظهار کرد که این اقدامات فضا را برای تحرکات بیشتر ایران در منطقه قفقاز باز می‌کند. ویلسون در پایان با تأکید بر لزوم وضع تحریم‌های بیشتر علیه این دولت، خواستار آن شد که ایالات متحده با درک وضعیت مردم آزادی‌خواه گرجستان، از جامعه مدنی این کشور برای دسترسی به یک انتخابات آزاد حمایت کند.

جهت‌گیری‌های دیپلماتیک تفلیس با ارسال پیام تبریک رسمی «ایراکلی کوباخیدزه»، نخست‌وزیر گرجستان، به «آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای» به مناسبت انتخاب وی به رهبری جمهوری اسلامی ایران، گرایش بیشتری را حتی به تهران نشان می‌دهد. کوباخیدزه در این پیام با تأکید بر اهمیت روابط مبتنی بر احترام متقابل میان دو طرف، برای مردم ایران صلح و رفاه آرزو کرده بود.

پس از سخنرانی نماینده کنگره، یک نشست سه نفره در موضوع این نفوذ برگزار شد. سخنران اول نشست «گیورگی کاندلاکی»، نماینده سابق مجلس گرجستان بود. او تلاش کرد تا تصویری از نفوذ سَمَن‌های ایران و دستگاه‌های پروپاگاندای جمهوری اسلامی در این کشور بدهد. او تأکید کرد که بخشی از این نهادها از قبل وجود داشته‌اند، اما در دوره فعالیت حزب حاکم گسترش بیشتری یافته‌اند. کاندلاکی به نقش جدی «جامعه‌المصطفی» در این کشور اشاره کرد که توانسته است جوانان بسیاری را به خود جلب کند. نکته اصلی وی این بود که جامعه مدنی و نهادهای آموزشی گرجستان در این مدت تضعیف شده‌اند و این وضعیت، فضایی را برای فعالیت موسسات وابسته به جمهوری اسلامی گشوده است.

این جایگاه از نظر کارشناسان پنل بسیار مهم ارزیابی شد، چرا که شهروندان گرجستان به راحتی می‌توانند به اروپا سفر کنند یا به آمریکا بروند و این امر می‌تواند آن کشورها را نیز متأثر کند. «لوک کافی»، پژوهشگر ارشد اندیشکده هادسون در این نشست اظهار داشت که هدف اولیه جمهوری اسلامی نفوذ در میان آذربایجانی‌های ساکن گرجستان است. او دلیل دیگر این موضوع را ممانعت دولت جمهوری آذربایجان از تأسیس شعبه «جامعه‌المصطفی» در خاک خود دانست.

«ایان مک‌گینیتی»، مدیر برنامه‌های ارشد در موقوفه ملی برای دموکراسی (NED) نیز در این پنل تصریح کرد که نیروهای وابسته به سپاه پاسداران در گرجستان، برنامه‌های خود را با پول نقد پیش می‌برند و فعالیت‌های مختلفی را علیه آمریکا و متحدان منطقه‌ای‌اش سازمان‌دهی می‌کنند. او یکی از عوامل تسهیل‌کننده پاگیری نیروهای جمهوری اسلامی در این کشور را افزایش تعداد زندانیان سیاسی دانست که به بهانه‌های مختلف بازداشت می‌شوند.

جمهوری اسلامی در گرجستان چه می‌کند؟

این کنفرانس بر پایه گزارش مشترک گیورگی کاندلاکی و لوک کافی با عنوان «چرخش ایران‌گرایانه گرجستان: گسترش سریع نفوذ تهران در متحد سابق آمریکا» تنظیم شده است که پیش‌تر توسط اندیشکده هادسون منتشر شده بود. آن‌ها در این مقاله می‌گویند گرجستان، پس از انقلاب «گل رز» در سال ۲۰۰۳ یکی از نزدیک‌ترین شرکای واشینگتن در دریای سیاه بود و در کنار آمریکا در عراق و افغانستان حضور داشت، اما در سال‌های اخیر هم‌زمان با سردی روابط تفلیس با غرب، سطح تماس جمهوری اسلامی در این کشور افزایش یافته است.

به گفته نویسندگان، این فاصله‌گیری از آمریکا در بستر تنش گسترده‌تر میان واشینگتن و تفلیس رخ داده است؛ از جمله تعلیق منشور مشارکت راهبردی آمریکا و گرجستان و تحریم «بیدزینا ایوانیشویلی»، بنیان‌گذار حزب «رویای گرجستان». نویسندگان می‌گویند در همین دوره، مقامات ارشد گرجی چندین بار در صحنه‌های رسمی در تهران دیده شده‌اند.

گزارش تاکید دارد که «نفوذ ایران» فقط به معنای سفرهای دیپلماتیک طرفین نیست، بلکه به‌صورت یک شبکه چندلایه است که حوزه‌های مذهبی، آموزشی، فرهنگی، رسانه‌ای و اقتصادی را در بر می‌گیرد. تمرکز اصلی این شبکه بر جامعه آذری‌تبار شیعه در جنوب گرجستان، به‌ویژه منطقه «کومو کارتلی» است. منطقه‌ای که حدود ۲۳۳ هزار نفر از آذربایجانی‌ها را در خود جای می‌دهد و نویسندگان آن را یک حوزه هدف استراتژیک برای تهران توصیف می‌کنند. گزارش همچنین از نهادهایی مثل «مجمع جهانی اهل‌بیت» و «دانشگاه بین‌المللی المصطفی» نام می‌برد؛ دانشگاهی که مقاله می‌گوید در گرجستان سه محل فعالیت در «گاردابانی»، «مارنئولی» و «تفلیس» دارد و حتی بدون ثبت رسمی به‌عنوان دانشگاه در کشور فعالیت می‌کند.

این متن جزییات بسیاری را درباره افراد، نهادها و گروه‌های گرجیِ نزدیک به ایران در خود گنجانده است. در بخشی از این نوشته از شخصی به نام «حاج رسیم ممدوف» یاد می‌شود؛ چهره‌ای که نویسندگان او را به «مجمع جهانی اهل‌بیت» پیوند می‌دهند و او را بخشی از شبکه نفوذ مذهبیِ نزدیک به ایران در گرجستان معرفی می‌کنند. به روایت این متن، ممدوف در عمل میان ساختارهای وابسته به ایران، جامعه شیعی آذری‌تبارِ جنوب گرجستان و فضای مذهبی-اجتماعی محلی نقش واسطه را بازی می‌کند. مقاله همچنین یادآوری می‌کند که نام او از سال ۲۰۱۹ در فهرست پرواز ممنوع FBI قرار داشته است.

همچنین از «آیت‌الله رضا رمضانی»، رییس سابق مرکز اسلامی هامبورگ، یاد می‌کند که به گرجستان سفر رسمی داشته و با مقام‌های دولتی این کشور دیدار کرده است؛ نهادی که در آلمان در ۲۰۲۳ به‌دلیل ارتباط با شبکه‌های جمهوری اسلامی تعطیل شد. اما در این گزارش توضیح داده نشده که او دقیقاً در گرجستان چه فعالیتی انجام داده است. گزارش همچنین از «علی عباسی»، رییس دانشگاه جامعه‌المصطفی، نام می‌برد که در سال‌های گذشته دست‌کم دو بار با مقام‌های دینی گرجستان دیدار داشته است. نویسندگان این حضور چهره‌های دینی در کنار تقویت نهادهای آموزشی را بخشی از شیوه‌های نفوذ ایدئولوژیک ایران در گرجستان می‌دانند.

در سطح میدانی، مقاله نمونه‌هایی از حضور نمادهای سیاسی و مذهبی را هم ثبت می‌کند. در مراسمی در مسجد «امام علی» در تفلیس، خطیب شیعی «هاجی حاجی‌یف» آمریکا را «بزرگ‌ترین تروریست» خوانده و از خامنه‌ای و حماس تجلیل کرده است. در مراسم‌های تاسوعا در «مارنئولی» نیز بنرهای ضدآمریکایی و تصاویر رهبران ایران و حزب‌الله دیده شده‌اند. از نگاه نویسندگان، این فقط فعالیت مذهبی نیست، بلکه بخشی از تثبیت یک فضای ایدئولوژیک است که در آن مدارس دینی، شبکه‌های جوانان، کمک‌های خیریه و رسانه‌های طرفدار ایران کنار هم قرار می‌گیرند.

در بخش اقتصادی، مقاله می‌گوید ایران در حال استفاده از گرجستان به‌عنوان یک مسیر واسطه‌ای برای تجارت و دور زدن تحریم‌هاست. نویسندگان در این بخش به آمار رسمی استناد می‌کنند و می‌نویسند واردات گرجستان از ایران از ۱۷۶ میلیون دلار در ۲۰۱۸ به ۲۸۵ میلیون دلار در ۲۰۲۴ رسیده و در ۲۰۲۵ نیز ۲۵۱ میلیون دلار بوده است. متن این افزایش را در کنار رشد ثبت شرکت‌های وابسته به ایرانیان در گرجستان می‌گذارد و نتیجه می‌گیرد که این کشور می‌تواند برای جابه‌جایی کالا و پول، نقش یک مسیر غیرمستقیم را بازی کند.

این سازوکار به شبکه‌ای از شرکت‌های ثبت‌شده در گرجستان مربوط می‌شود که در معاملات مرتبط با ایران واسطه می‌شوند؛ فرآیندی که ردگیری منشأ واقعی کالا و مقصد نهایی آن را دشوارتر ساخته و گرجستان را در موقعیت یک «هاب احتمالی برای دور زدن تحریم‌ها» قرار می‌دهد. در متن تاکید شده که این روند بعد از سال ۲۰۲۲ شدت گرفته و با افزایش مبادلات و ثبت شرکت‌ها، حضور اقتصادی ایران در گرجستان پررنگ‌تر شده است. گزارش با این هشدار به پایان می‌رسد که در صورت عدم مهار این روند، نه‌تنها نفوذ ایران در قفقاز جنوبی تثبیت خواهد شد، بلکه توانایی ایالات متحده برای شکل‌دهی به معادلات منطقه‌ای نیز به طور قابل توجهی تضعیف می‌شود.