توافق آمریکا و جمهوری اسلامی؛ منتقدان چه میگویند؟
امیت سگال - ویرایش و ترجمه خبرنامه گویا
بر اساس متن منتشرشده از تفاهمنامه میان آمریکا و جمهوری اسلامی، برخی منتقدان این توافق معتقدند مفاد آن فراتر از یک آتشبس یا توقف موقت تنشهاست و میتواند به بازسازی توان اقتصادی، نظامی و سیاسی جمهوری اسلامی منجر شود. به گفته آنان، در حالی که مراسم رسمی امضای توافق قرار است روز جمعه برگزار شود، بخشهای مهم آن از هماکنون اجرایی شده و امتیازهای قابلتوجهی در اختیار تهران قرار میدهد.
منتقدان بهویژه به بندهای مربوط به صادرات نفت و آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران اشاره میکنند. به باور آنها، صدور معافیتهای نفتی میتواند میلیاردها دلار درآمد ماهانه برای جمهوری اسلامی ایجاد کند و دسترسی دوباره به داراییهای بلوکهشده نیز بخش مهمی از فشار اقتصادی سالهای اخیر را از میان ببرد. آنها استدلال میکنند که بخش بزرگی از این امتیازها پیش از آغاز مذاکرات نهایی درباره پرونده هستهای در اختیار تهران قرار میگیرد.
دو هدفی که پیشتر از سوی آمریکا مطرح میشد: محدود کردن برنامه موشکهای بالستیک و کاهش حمایت جمهوری اسلامی از نیروهای نیابتی منطقهای عملاً از دستور کار کنار گذاشته شده است. منتقدان همچنین به گزارشهایی اشاره میکنند که از احتمال افزایش کمکهای مالی رژیم ایران به حزبالله لبنان پس از آزادسازی داراییهای بلوکهشده خبر میدهد.
متن تفاهمنامه بر اصل عدم مداخله در امور داخلی ایران تأکید کرده و در نتیجه امید برخی مخالفان جمهوری اسلامی به حمایت خارجی از تغییرات سیاسی در داخل کشور را کاهش میدهد. از سوی دیگر، در حوزه هستهای نیز به گفته آنان، شرط «غنیسازی صفر» کنار گذاشته شده و به جای خروج کامل ذخایر اورانیوم غنیشده از ایران، گزینه کاهش سطح غنیسازی تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی در نظر گرفته شده است.
یکی دیگر از محورهای انتقاد، بندهای مرتبط با تنگه هرمز است. توافق جدید نهتنها اهرم فشار جمهوری اسلامی بر مسیرهای کشتیرانی منطقه را از بین نمیبرد، بلکه تعیین وضعیت نهایی این آبراه را به مذاکرات بعدی میان کشورهای منطقه واگذار میکند. این رویکرد میتواند بخشی از نفوذ راهبردی تهران را حفظ کند.
صندوق بازسازی و سرمایهگذاری مندرج در توافق نیز یکی از محورهای انتقاد است. منتقدان میگویند برخلاف وعدههای قبلی مبنی بر استفاده از داراییهای رژیم ایران برای جبران خسارتهای ناشی از اقدامات منطقهای، اکنون این احتمال مطرح شده که کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و شرکای آمریکا در تأمین منابع مالی طرحهای اقتصادی مرتبط با جمهوری اسلامی مشارکت کنند.
در مورد لبنان نیز ابهامهایی وجود دارد. برخی منابع نزدیک به حزبالله مدعی شدهاند که تفاهمنامه زمینه خروج تدریجی نیروهای اسرائیلی از لبنان را فراهم میکند، اما مقامهای لبنانی گفتهاند تاکنون هیچ تضمین رسمی در این زمینه دریافت نکردهاند.
منتقدان بیش از هر چیز به ترتیب اجرای تعهدات اعتراض دارند. به گفته آنها، امتیازهای اصلی اقتصادی از جمله آزادسازی داراییهای مسدودشده، تسهیل صادرات نفت، کاهش برخی محدودیتهای اقتصادی و بازگشایی مسیرهای دریایی، پیش از آغاز مذاکرات نهایی درباره پرونده هستهای اجرایی میشود. از نگاه آنان، جمهوری اسلامی ابتدا از منافع ملموس توافق بهرهمند خواهد شد و تنها پس از آن وارد گفتوگو بر سر دشوارترین موضوعات، از جمله محدودیتهای هستهای، میشود.
با این حال، حضور نظامی آمریکا در منطقه تا زمان دستیابی به توافق نهایی ادامه خواهد یافت و دولت ترامپ تأکید کرده در صورت نقض تعهدات از سوی تهران، گزینه اقدام نظامی همچنان روی میز باقی خواهد ماند.
این توافق همچنین بازتاب سیاسی گستردهای در اسرائیل داشته است. بر اساس نظرسنجیهای منتشرشده در رسانههای اسرائیلی، حمایت از دونالد ترامپ پس از اعلام تفاهم با جمهوری اسلامی کاهش یافته و بخشی از افکار عمومی اسرائیل این توافق را بیش از حد امتیازدهنده به تهران ارزیابی میکنند.
