در هفتههای اخیر، شواهد فزایندهای نشان میدهد که جمهوری اسلامی ایران تحت فشارهای اقتصادی و امنیتی شدیدی قرار گرفته و به امضای یک تفاهمنامهٔ موقت با ایالات متحده مجبور شده است. این تفاهمنامه مستلزم آن است که ایران در بازهٔ ۶۰ تا ۱۲۰ روز آینده با آمریکا به یک توافق نهایی برسد. به گفتهٔ ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، در ۱۸ ژوئن، حوزهٔ این توافق شامل سه موضوع کلیدی است: مسائل هستهای، موشکی و نیروهای نیابتی.
با اینحال، نسخهٔ عمومیشدهٔ تفاهمنامه ظاهراً این سه مورد را بهصورت شفاف ذکر نمیکند. این عدم انسجام میان «سخنان مقامات آمریکایی» و «متن سند منتشرشده»، خود یکی از نشانههای اصلی تنشهای پنهان در پشت صحنهٔ مذاکرات است. همانطور که در سالهای گذشته همواره مشاهده شده، این سه موضوع پاشنهٔ آشیل هر توافق بلندمدت با جمهوری اسلامی بودهاند و رژیم تاکنون حاضر نبوده است که بهصورت اساسی از آنها صرفنظر کند.
این مقاله سه پرسش اصلی را دنبال میکند:
۱. چرا سه موضوع هستهای، موشکی و نیابتی برای رژیم حیاتی هستند و احتمال شکست مذاکرات جدید را افزایش میدهند؟
۲. اگر این دوره از مذاکرات نیز به نتیجه نرسد، چه پیامدهایی برای ملت ایران و ثبات منطقهای خواهد داشت؟
۳. اپوزیسیون ملیگرا و ایراندوست خارج از کشور در این ۶۰ روز تا چه اندازه و چگونه باید سازماندهی شود تا از فرصت موجود حداکثر بهره را ببرد؟
در پایان، با توجه به سپهر سیاسی احزاب و سازمانهای خارج از کشور، پیشنهاد تشکیل یک جبههٔ واحد به نام «جبههٔ رستاخیز ملی ایران» زیر چتر رهبری شاهزاده رضا پهلوی ارائه میشود.
جمهوری اسلامی در ماههای اخیر با ترکیبی از فشارهای اقتصادی (تحریمها، کاهش درآمد نفتی، تورم بالا) و فشارهای امنیتی (عملیات نظامی، تهدیدهای مستقیم و غیرمستقیم) روبهرو بوده است. در این شرایط، امضای یک تفاهمنامهٔ موقت با آمریکا نه صرفاً یک انتخاب، بلکه نوعی اجبار استراتژیک برای جلوگیری از فروپاشی سریعتر نظام اقتصادی و سیاسی رژیم بوده است.
اما این تفاهم، هرچند موقت، بازی بزرگتری را رقم میزند:
• اگر رژیم در ۶۰ تا ۱۲۰ روز آینده به توافق نهایی نرسد، فشار اقتصادی و امنیتی میتواند به سطح بحرانی برسد.
• اگر به توافق برسد و در سه موضوع کلیدی (هستهای، موشکی، نیابتی) عقبنشینی کند، پایههای قدرت استراتژیک رژیم بهشدت تضعیف خواهد شد.
در هر دو حالت، این بازهٔ زمانی برای اپوزیسیون یک فرصت استراتژیک است.
این سه موضوع برای رژیم نه صرفاً «موارد مذاکره»، بلکه بخشی از هویت استراتژیک و مکتب قدرت آن هستند:
• برنامهٔ هستهای بهعنوان «حق ذاتی» و در برخی گفتمانها بهعنوان «ظرفیت اتمی» تفسیر میشود.
• برنامهٔ موشکی ستون فقرات دفاعی و در عین حال ابزار بازدارندگی منطقهای رژیم است.
• نیروهای نیابتی محور اصلی نفوذ منطقهای ایران و ابزاری برای فشار بر رقبای محلی و غربی هستند.
در سالهای اخیر، این سه موضوع همواره محور مذاکرات میان نمایندگان رژیم و کشورهای اروپایی و آمریکا بودهاند، اما هیچگاه به توافقی بلندمدت و پایدار منجر نشدهاند. هر توافق (مانند برجام ۲۰۱۵) نیز در نهایت، بهدلیل حلنشدن این سه محور کلیدی و بازگشت تنشها، ناکام مانده است.
بنابراین، مشکل اصلی رژیم در این دوره از مذاکرات نیز دقیقاً در همین سه نکته خلاصه میشود: رژیم حاضر نیست از این سه اهرم اصلی خود بگذرد.
با توجه به اهمیت این سه موضوع برای رژیم از یک سو، و سیاست دیرینهٔ پنهانکاری، پراکندگی اطلاعات و دوگانهگویی -- که ریشه در گفتمان رسمی و تا حدی در بنیانهای ایدئولوژیک و مذهبی این نظام دارد -- از سوی دیگر، بعید است که این دوره از مذاکرات نیز به نتیجهای پایدار برسد.
چند دلیل اصلی برای این ارزیابی وجود دارد:
۱. عدم تمایل واقعی رژیم به عبور از سه مؤلفهٔ کلیدی
رژیم تاکنون در تمام مذاکرات قبلی نشان داده است که در صورت احساس خطر برای هستهٔ قدرت خود (هستهای، موشکی، نیابتی)، توافق را نقض یا تضعیف میکند.
۲. تجربهٔ شکست توافقات پیشین
برجام و سایر توافقات موقت نشان دادند که بدون حل اساسی این سه موضوع، هر توافقی در نهایت به تنشهای جدید منجر میشود.
۳. دوگانگی و عدم شفافیت در اسناد
تفاوت میان «سخنان مقامات آمریکایی» و «نسخهٔ منتشرشدهٔ تفاهمنامه» نشان میدهد که سند نهایی هنوز شفاف و یکپارچه نیست و احتمال نقض یا بازتفسیر آن در آینده وجود دارد.
اگر این دوره از مذاکرات نیز به نتیجه نرسد، پیامدهای زیر محتمل است:
• افزایش فشار اقتصادی بر ملت ایران و تعمیق فقر و نارضایتی
• افزایش احتمال درگیری نظامی مستقیم یا غیرمستقیم در منطقه
• تشدید تنشهای داخلی و افزایش احتمال ناآرامیهای اجتماعی
• تقویت گفتمان «تنها راهحل، تغییر رژیم» در جامعه
در چنین شرایطی، نقش اپوزیسیون خارج از کشور از یک انتخاب فراتر رفته و به ضرورتی تاریخی تبدیل میشود.
۴. ضرورت سازماندهی یک جبههٔ واحد اپوزیسیون زیر چتر شاهزاده رضا پهلوی
بر اساس تحلیل فوق، اپوزیسیون ملیگرا و ایراندوست خارج از کشور ۶۰ روز فرصت دارد تا با سازماندهی منسجم و حرفهای:
• حول محور شاهزاده رضا پهلوی بهعنوان نماد گذار به نظامی دموکراتیک همگرا شود،
• و ارتباط و سازماندهی نیروهای داخل ایران را تقویت کند.
تاکنون چندین حزب و سازمان در خارج از کشور شکل گرفتهاند که هدف اصلی خود را «گذار از رژیم به رهبری رضا پهلوی» اعلام کردهاند. با این حال، این مجموعهها غالباً پراکنده، با شبکههای ارتباطی محدود و با ظرفیتهای استفادهنشده عمل کردهاند؛ این پراکندگی یکی از ضعفهای اصلی اپوزیسیون است.
پیشنهاد: تشکیل «جبههٔ رستاخیز ملی ایران»
با توجه به شناخت حاصل از فضای سیاسی احزاب خارج از کشور در سالهای اخیر، پیشنهاد میشود:
• تمامی احزاب و سازمانهایی که هدف مشترک «گذار از رژیم به رهبری شاهزاده رضا پهلوی» دارند،
• در قالب یک جبههٔ واحد -- برای مثال با نام «جبههٔ رستاخیز ملی ایران» -- گرد هم آیند.
این جبهه میتواند وظایف کلیدی زیر را دنبال کند:
۱. تدوین برنامهٔ مشترک
• طراحی نقشهٔ راه گذار به نظامی دموکراتیک
• تعریف اصول بنیادین: دموکراسی، حاکمیت قانون، حقوق بشر، جدایی دین از سیاست، و آزادیهای مدنی و فردی (پروژه شکوفایی)
۲. بهرهگیری حداکثری از ظرفیت احزاب
• شبکههای ارتباطی در اروپا و آمریکا
• توان رسانهای، لابیگری و تبلیغات
• منابع انسانی و مالی
۳. سازماندهی داخلی و ارتباط با شبکههای داخل ایران
• ایجاد کانالهای ارتباطی امن
• تبدیل نارضایتیهای اجتماعی به مطالبهٔ سیاسی
• ارائهٔ حمایت رسانهای و اطلاعاتی (در چارچوب قوانین)
۴. فعالیت دیپلماتیک و لابیگری در کشورهای غربی
• تأثیرگذاری بر سیاستگذاریها در قبال ایران
• تقویت گفتمان تغییر رژیم در محافل سیاسی و رسانهای
• استفاده از نهادهای بینالمللی مانند سازمان ملل، پارلمانها و نهادهای حقوق بشری
۵. مدیریت گفتمان و رسانه
• تولید محتوای تحلیلی و مستند
• بهرهگیری از پلتفرمهای دیجیتال
• ایجاد صدای واحد بهجای پیامهای متناقض
نتیجهگیری: ۶۰ روز، فرصتی استراتژیک
بازهٔ ۶۰ تا ۱۲۰ روزهٔ پیشرو، برای اپوزیسیون خارج از کشور یک فرصت استراتژیک است، نه صرفاً یک ضربالاجل زمانی. اگر در این مدت:
• جبههٔ واحدی شکل گیرد،
• انسجام سازمانی ایجاد شود،
• و از ظرفیتهای موجود بهطور مؤثر استفاده شود،
آنگاه اپوزیسیون میتواند، چه در صورت شکست مذاکرات و چه در صورت توافقی ناقص، وزن سیاسی خود را بهطور قابلتوجهی افزایش دهد.
در مقابل، عدم سازماندهی مؤثر در این بازه، میتواند به تضعیف بیشتر جایگاه اپوزیسیون در داخل و خارج از کشور منجر شود.
بنابراین، پرسش اصلی این نیست که «آیا اپوزیسیون باید سازماندهی شود؟»، بلکه این است:
«آیا این فرصت به اقدام مؤثر تبدیل خواهد شد یا از دست خواهد رفت؟»
