با این انتصاب، چهره‌ای به مرکز قدرت بازگشته که نامش با یکی از مناقشه‌برانگیزترین عملیات‌های جنگ ایران و عراق، پرونده بمب‌گذاری سال ۱۳۷۳ در مرکز یهودیان آرژانتین و سال‌ها طنز سیاسی در فضای مجازی پیوند خورده است.

از مبارز اسلام‌گرا تا فرمانده سپاه

محسن سبزواری رضایی میرقائد، متولد سال ۱۳۳۳، پیش از انقلاب به گروه مسلح و اسلام‌گرای منصورون پیوست. این گروه پس از انقلاب همراه با شش تشکل دیگر، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی را تشکیل داد.

روح‌الله خمینی در سال ۱۳۶۰، زمانی که رضایی ۲۷ سال داشت، او را به فرماندهی کل سپاه پاسداران منصوب کرد. رضایی تا سال ۱۳۷۶ در این مقام ماند و تقریبا در سراسر جنگ هشت‌ساله فرمانده سپاه بود.

او پس از ترک فرماندهی نظامی به مجمع تشخیص مصلحت نظام رفت و سال‌ها دبیری آن را بر عهده داشت. رضایی در دولت ابراهیم رئیسی نیز معاون اقتصادی رئیس‌جمهوری شد.

فعالیت سیاسی، موفقیت انتخاباتی مورد نظرش را به همراه نیاورد. او در انتخابات سال ۱۳۸۴ نامزد شد، اما پیش از رأی‌گیری کناره گرفت. رضایی در سال‌های ۱۳۸۸، ۱۳۹۲ و ۱۴۰۰ نیز نامزد شد و هر بار شکست خورد.

تکرار حضور او در انتخابات سرانجام به شوخی ثابتی در شبکه‌های اجتماعی تبدیل شد: هر جا انتخاباتی برگزار شود، محسن رضایی حتما نامزد خواهد شد.

کربلای ۴ و مناقشه‌ای چند دهه‌ای

هیچ رویدادی در کارنامه نظامی رضایی به اندازه عملیات کربلای ۴ در آذر ۱۳۶۵ مناقشه‌برانگیز نبوده است. روایت‌هایی که بعدها منتشر شد، نشان می‌داد نیروهای عراقی پیشاپیش از حمله ایران آگاه شده بودند.

اکبر هاشمی رفسنجانی که در سطح سیاسی فرماندهی جنگ را بر عهده داشت، بعدها گفت اندکی پیش از آغاز عملیات از لو رفتن اطلاعات آن مطلع شده بود.

آمار دقیق تلفات همچنان محل اختلاف است. بر اساس یادداشت‌های دوران جنگ رفسنجانی، حدود هزار نفر کشته، ۳۹۰۰ نفر مفقود و ۱۱ هزار تن زخمی شدند. بازگشت پیکر ۱۷۵ غواص ایرانی در سال ۱۳۹۴ بار دیگر این عملیات را در مرکز توجه افکار عمومی قرار داد.

رضایی در سال ۱۳۹۷ نوشت کربلای ۴ با هدف «فریب» عراق پیش از عملیات گسترده‌تر کربلای ۵ انجام شده بود. این ادعا با انتقاد رزمندگان و فرماندهان سابق روبه‌رو شد که می‌گفتند عملیات از ابتدا یک تهاجم واقعی و گسترده بود.

او بعدتر توضیح داد کربلای ۴ در آغاز عملیات اصلی بود، اما پس از صدور دستور عقب‌نشینی به عملیات فریب تبدیل شد. انتشار فایل صوتی گفت‌وگوی رضایی با حسین خرازی نیز مورد توجه قرار گرفت، زیرا در آن صدای رضایی شنیده می‌شد که به نیروها دستور ادامه پیشروی می‌داد.

این پرونده برای منتقدان به پرسشی گسترده‌تر درباره پاسخ‌گویی فرماندهان جنگ تبدیل شد: آیا آنان با وجود آگاهی از آمادگی نیروهای عراقی بر ادامه عملیات اصرار کردند و سپس برای پنهان کردن طرح اولیه، آن را «عملیات فریب» نامیدند؟

تحت تعقیب آرژانتین در پرونده آمیا

آرژانتین، رضایی را در ارتباط با بمب‌گذاری تیرماه ۱۳۷۳ در مرکز جامعه یهودیان آمیا در بوئنوس‌آیرس تحت تعقیب قرار داده است. در آن حمله ۸۵ نفر کشته و صدها تن زخمی شدند.

اینترپل در سال ۱۳۸۶، به درخواست آرژانتین، صدور اعلان قرمز برای رضایی و پنج مظنون دیگر را تصویب کرد. مقام‌های آرژانتین می‌گویند او در جلسه‌ای حضور داشته که تصمیم انجام حمله در آن گرفته شده است.

رضایی و جمهوری اسلامی هرگونه مسئولیت تهران در این بمب‌گذاری را رد کرده‌اند. آرژانتین هنگام سفر رضایی به قطر در سال ۱۴۰۱ نیز خواهان بازداشت او شد، اما این درخواست به نتیجه نرسید.

گروگان‌گیری در برابر میلیاردها دلار

اظهارات علنی رضایی نیز بارها جنجال آفریده است. او در سال ۱۳۹۴ گفت اگر آمریکا به ایران حمله کند، نیروهای جمهوری اسلامی می‌توانند در هفته نخست هزار آمریکایی را اسیر و برای آزادی هر یک میلیاردها دلار مطالبه کنند. به پیشنهاد او، درآمد حاصل از این اقدام می‌توانست مشکلات اقتصادی ایران را حل کند.

چنین اظهاراتی در کنار شکست‌های انتخاباتی، چهره عمومی رضایی را از تصویر فرمانده جوان سال‌های جنگ دور کرد و او را برای شماری از کاربران شبکه‌های اجتماعی به شخصیتی ثابت در شوخی‌های سیاسی تبدیل ساخت.

پس از آنکه مجتبی خامنه‌ای در پی جنگ اخیر او را به سمت مشاور نظامی منصوب کرد، این واکنش‌ها دوباره پدیدار شد. کاربران حتی نحوه قرار گرفتن سگک کمربند رضایی را که سال‌هاست به یک شوخی اینترنتی تبدیل شده، دست‌مایه طنز قرار دادند.

انتصابی که انتقاد و تمسخر را زنده کرد

بازگشت رضایی به مقامی عالی، موج تازه‌ای از انتقاد و طنز را در شبکه اجتماعی ایکس برانگیخت. کاربران بار دیگر کارنامه او در جنگ، نامزدی‌های مکرر انتخاباتی و اظهارات جنجالی‌اش را یادآوری کردند.

یکی از کاربران پرسید: «آیا کارنامه نظامی محسن رضایی، به‌ویژه در جنگ با عراق، واقعا قابل دفاع است؟ این میل خارق‌العاده به قدرت از کجا می‌آید؟ از عملیات فریب خواندن شکست کربلای ۴ یا از ایده گروگان‌گیری برای پول‌ درآوردن؟»

کاربر دیگری با اشاره به تلفات کربلای ۴ نوشت: «شمار زیادی از جوانان در این عملیات هرگز صبح روز بعد را ندیدند. حدس بزنید فرمانده چه کسی بود؛ محسن رضایی.»

برخی نیز انتصاب او را در چارچوب کشمکش‌های درونی جمهوری اسلامی و تلاش برای محدود کردن مسعود پزشکیان تفسیر کردند.

محمدباقر خرازی، دبیرکل حزب‌الله ایران، پیش‌تر از تغییر دبیر شورای عالی امنیت ملی خبر داده و آن را بخشی از تلاش برای محدود کردن پزشکیان دانسته بود. او مدعی شده بود پزشکیان ۲۸ بار استعفا داده یا تهدید به استعفا کرده و مجتبی خامنه‌ای هشدار داده است استعفای بعدی او پذیرفته خواهد شد.

خرازی همچنین گفته بود رضایی قرار است جایگزین ذوالقدر شود. پس از کناره‌گیری ذوالقدر و انتصاب رضایی، این پیش‌بینی دوباره مورد توجه قرار گرفت. پزشکیان و دفتر مجتبی خامنه‌ای گزارش‌ها درباره تهدید مکرر رئیس دولت به استعفا را تکذیب کرده‌اند.

بازمانده‌ای که بازمی‌گردد

شورای عالی امنیت ملی پس از کشته شدن علی لاریجانی در اسفند ۱۴۰۴ و دوره کوتاه دبیری ذوالقدر، تغییرات سریعی را تجربه کرده است.

رضایی اکنون در شرایطی هدایت این شورا را بر عهده می‌گیرد که ایران با پیامدهای جنگ و مذاکرات مربوط به تنگه هرمز روبه‌روست؛ موضوعی که او درباره آن موضعی سازش‌ناپذیر دارد.

او تیرماه اعلام کرد کنترل تنگه هرمز «از ده‌ها بمب اتمی مهم‌تر است» و به‌تازگی نیز گفت جمهوری اسلامی اجازه نخواهد داد کشتی‌ها از مسیری جز مسیر تعیین‌شده از سوی تهران عبور کنند.

این انتصاب بار دیگر چهره‌ای آشنا را به مرکز حکومتی بازمی‌گرداند که خود در ساختنش نقش داشته است؛ فرماندهی که کارنامه‌اش از شکست‌های نظامی و انتخاباتی تا اتهام‌های بین‌المللی امتداد دارد و اکنون بار دیگر بر یکی از مهم‌ترین کرسی‌های سیاست‌گذاری امنیتی جمهوری اسلامی تکیه زده است.