پیشگفتار
در ادبیات کلاسیک لاتین، «امپراتوری» در اصل به قدرتی بزرگ گفته میشد که از یک مرکز واحد بر سرزمینها، مردمان و قومیتهای گوناگون حکومت میکرد. نخستین امپراتوریهای جهان نیز پارسها و رومیان بودند.
یک سیاستمدار اتحادیه اروپا در قرن بیستویکم میگوید:
«من دوست دارم اتحادیه اروپا را با امپراتوریها مقایسه کنم، چون به اندازه امپراتوریها بزرگ شده است. اما یک تفاوت بزرگ وجود دارد: امپراتوریها معمولاً از طریق خشونت ایجاد میشدند و مرکزی داشتند که اراده خود را به دیگران تحمیل میکرد. اتحادیه اروپا را برخی نخستین "امپراتوری غیرامپراتوری" مینامند.»
یک استاد تاریخ نیز از «امپراتوری غیرامپراتوری» بهعنوان شکلی بهروز شده از امپراتوری یاد میکند و مینویسد:
«اتحادیه اروپا منابع نظامی چین، روسیه یا ایالات متحده را ندارد، اما یک امپراتوری پسامدرن، پروژهای پساملی و شاید حتی پسادموکراتیک است؛ زیرا پروژهای نخبگانی، اما در عین حال یک امپراتوری اقتصادی و ارزی جهانی است.»
در این یادداشت، با استفاده از کتاب «تنها ابرقدرت؛ استراتژی هژمونی آمریکا» نوشته پروفسور یونکر، استاد تاریخ و آمریکاشناس آلمانی، به مقایسه تاریخی امپراتوریهای کلاسیک و قدرتهای بزرگ امروز پرداخته میشود. یکی از مفاهیم محوری این کتاب، نقش «مانویت عمیق» در فرهنگ سیاسی آمریکا است؛ از همین رو، آشنایی کوتاه با مانی و اندیشه او، مقدمهای برای درک این تحلیل تاریخی خواهد بود.
مقایسه و قیاسهای تاریخی
آمریکا چگونه به جایگاه امپراتوری امروز خود دست یافت؟ این پرسش نیازمند تفسیرهای تاریخی است. یکی از مدلهای مهم، مقایسه آن با امپراتوریهای بزرگ گذشته است. پروفسور یونکر، «ایده تبلیغی آزادی» را در کنار «مانویت عمیق» بهعنوان یکی از ساختارهای فکری سیاست آمریکا معرفی میکند؛ ساختاری که به باور او ایالات متحده را قادر ساخته است بر بحرانها غلبه کند، در جنگها پیروز شود و به یک ابرقدرت تبدیل گردد.
اما «مانویت عمیق» چیست و چرا چنین نامی بر آن نهاده شده است؟
مانی که بود؟
مانی در سال ۲۱۶ میلادی، از پدری همدانی به نام پاتَک و مادری از خاندان اشکانی، در بابل زاده شد. او در ۲۴ سالگی مدعی پیامبری شد، مدتی به هند سفر کرد و پس از بازگشت، در آغاز پادشاهی شاپور اول ساسانی رسالت خود را آشکارا اعلام کرد. شاپور از او حمایت کرد و مانی نیز کتاب «شاپورگان» را به زبان پارسی ساسانی به نام او نگاشت.
مانی آموزههای خود را بر پایه دوگانهگرایی و با بهرهگیری از عناصر زرتشتی، مسیحی، زروانی، مندایی و دیگر سنتهای دینی بنا نهاد. او بر اصول اخلاقی، انساندوستی و مخالفت با ستم و بیعدالتی تأکید میکرد. همین دیدگاهها سبب شد با روحانیان رسمی حکومت ساسانی درگیر شود و سرانجام به فرمان بهرام اول کشته شود.
آیین مانی پس از مرگ او نیز بهسرعت در ایران، شرق، اروپا و آفریقا گسترش یافت و حتی قرنها پس از فتوحات اسلامی نیز پیروانی داشت. علاقهمندان به شناخت بیشتر مانی میتوانند به کتاب «درآمدی بر سیر اندیشه در ایران؛ مانی و مزدک» (جلد اول) تألیف محمد برنا مقدم (م. پرمون) مراجعه کنند.
ادامه دارد...
پاینده بماند ایران
باتلاقی که ترامپ گرفتارش شد، نادر دولتشاهی
