جامعه یهودیان ایران قدمتی بیش از دو هزار سال دارد. پیوندهای تاریخی و فرهنگی عمیق با ایران باعث شده است بسیاری از اعضای این جامعه، با وجود محدودیت‌ها و مهاجرت گسترده پس از انقلاب، همچنان خود را هم‌زمان ایرانی و یهودی بدانند.

زندگی مذهبی زیر سایه محدودیت‌های سیاسی

گرامی می‌گوید جامعه یهودی ایران برای برگزاری آیین‌های مذهبی خود از کنیسه، مدرسه علوم دینی و حمام‌های آیینی برخوردار است. صفحه اینستاگرام او نیز تصاویری از مراسم ازدواج، «بر میتصوا» و دیگر مناسک یهودی را نشان می‌دهد. اما فعالیت‌های مذهبی تنها تا جایی تحمل می‌شود که وارد عرصه سیاست نشود و به‌عنوان نزدیکی به اسرائیل یا به چالش کشیدن حکومت تعبیر نشود.

👈مطالب بیشتر در سایت یورونیوز

به گزارش وال‌استریت ژورنال، ادامه زندگی سازمان‌یافته یهودیان در ایران به توافقی نانوشته وابسته است: جامعه یهودی باید از سیاست فاصله بگیرد، وفاداری خود به ایران را نشان دهد و هرگونه پیوند علنی با اسرائیل را کنار بگذارد. به این ترتیب، امکان برگزاری مناسک مذهبی وجود دارد، اما آزادی سیاسی و ارتباط فرامرزی آن‌ها به‌شدت محدود است.

گرامی نیز می‌کوشد نقش خود را صرفا مذهبی معرفی کند. او در سفر اخیرش به بروکسل برای شرکت در نشست «اتحادیه خاخام‌های کشورهای اسلامی» گفت: «من سیاستمدار نیستم. چیزی که برای من مهم است زندگی یهودی است، نه سیاست.»

این موضع‌گیری محتاطانه سبب شده است برخی منتقدان او را مدافع یا بازتاب‌دهنده روایت جمهوری اسلامی معرفی کنند. گرامی این برداشت را رد می‌کند و می‌گوید: «من پیام‌رسان هیچ‌کس در جهان نیستم؛ پیام‌رسان جامعه خودم هستم.»

ممنوعیت ارتباط با اسرائیل

جمهوری اسلامی اسرائیل را به رسمیت نمی‌شناسد و ارتباط با آن را جرم می‌داند. این سیاست برای یهودیان ایران تنها یک مناقشه دیپلماتیک نیست، بلکه مستقیما بر روابط خانوادگی، سفر و زندگی روزمره آنان اثر می‌گذارد.

یهودیان ایران نمی‌توانند به اسرائیل، محل زندگی شمار زیادی از بستگان و دوستانشان و همچنین مهم‌ترین اماکن مقدس یهودیت، سفر کنند. ارتباط با شهروندان اسرائیلی می‌تواند پیامدهای امنیتی داشته باشد و حتی تماس با جامعه یهودیان آمریکا، به‌جز بستگان و دوستان نزدیک، اغلب دشوار است.

این محدودیت‌ها در زندگی شخصی خود گرامی نیز تناقضی آشکار ایجاد کرده است: او در بیت‌المقدس تحصیل کرده و شهروند آمریکاست، اما اکنون در کشوری فعالیت می‌کند که ارتباط با اسرائیل را جرم‌انگاری کرده و روابط خصمانه‌ای با آمریکا دارد.

گرامی می‌پذیرد که این وضعیت یهودیان را تحت فشار قرار می‌دهد. با این حال، وظیفه اصلی خود را حفظ امکان ادامه زندگی مذهبی جامعه‌ای می‌داند که فضای چندانی برای بیان آزادانه دیدگاه‌های سیاسی خود ندارد.

جامعه‌ای که پس از انقلاب کوچک‌تر شد

پس از انقلاب ۵۷، بخش بزرگی از یهودیان ایران کشور را ترک کردند. اعدام حبیب القانیان، رئیس انجمن کلیمیان تهران و از تجار برجسته ایران، به حکم صادق خلخالی در ماه‌های نخست انقلاب، موجی از ترس و مهاجرت را در میان یهودیان برانگیخت.

حکومت روح‌الله خمینی روابط ایران با اسرائیل را قطع کرد، نمایندگی اسرائیل در تهران را بست و ساختمان آن را به سازمان آزادی‌بخش فلسطین واگذار کرد. از آن زمان، مرزبندی میان «یهودیت» و «صهیونیسم» به یکی از محورهای سیاست رسمی حکومت تبدیل شد و یهودیان ایران بارها ناچار شدند برای اثبات وفاداری خود، علنا از اسرائیل فاصله بگیرند.

جمهوری اسلامی در سال‌های بعد، حضور جامعه یهودیان و نماینده آنان در مجلس را نشانه مدارا با اقلیت‌ها معرفی کرد. روسای‌جمهوری ایران نیز گاهی نماینده یهودیان را در سفر به مجمع عمومی سازمان ملل همراه خود می‌بردند. منتقدان، این اقدامات را بخشی از تلاش حکومت برای رد اتهام یهودستیزی می‌دانند؛ در حالی که محدودیت سفر، ارتباط و فعالیت سیاسی یهودیان همچنان برقرار مانده است.

اعدام، ناپدیدشدن و بازداشت

به گفته سام کرمانیان، فدراسیون یهودیان ایرانی از سال ۱۹۷۹ تاکنون اعدام ۱۷ یهودی و ناپدیدشدن ۱۲ نفر دیگر را، عمدتا در سال‌های نخست جمهوری اسلامی، مستند کرده است. شمار بازداشت یهودیان نیز حدود دو هزار مورد برآورد می‌شود، هرچند همه این پرونده‌ها آشکارا سیاسی نبوده‌اند.

در سال ۱۹۹۹، حکومت ۱۳ یهودی ایرانی را به اتهام جاسوسی برای اسرائیل بازداشت کرد و ۱۰ نفر از آنان را محکوم کرد. این افراد بعدا تحت فشارهای بین‌المللی آزاد شدند.

پس از آشکار شدن ابعاد نفوذ موساد در ایران و نقش آن در حملات اسرائیل طی جنگ ۱۲روزه، جمهوری اسلامی ۳۵ یهودی را بازداشت و درباره ارتباط احتمالی با اسرائیل بازجویی کرد. به گفته کرمانیان، همه آن‌ها سرانجام آزاد شدند، اما این بازداشت‌ها بار دیگر نشان داد که جامعه یهودیان در دوره‌های درگیری با اسرائیل تا چه اندازه در معرض سوءظن امنیتی قرار می‌گیرد.

کرمانیان می‌گوید ارتباط با یهودیان ایران در ماه‌های اخیر بسیار محدود شده و اعضای این جامعه باید حتی هنگام انتقال اطلاعات عادی به خارج از کشور محتاط باشند: «این جامعه عملا بی‌دفاع و به رحم حکومت وابسته است. رویارویی با اسرائیل و سیاست‌های ایران در قبال آن هر لحظه ممکن است بر جامعه یهودیان تأثیر بگذارد.»

مأموریت خاخامی در میانه سه کشور

زندگی یهودا گرامی با سه کشور گره خورده است: زاده ایران است، در اسرائیل علوم دینی آموخته و تابعیت آمریکا را دارد؛ اما برای رهبری یکی از آسیب‌پذیرترین جوامع یهودی جهان به تهران بازگشته است.

همین موقعیت، او را ناگزیر به حفظ تعادلی دشوار کرده است. سخنانش باید از یک سو نگرانی‌ها و محدودیت‌های یهودیان ایران را بازتاب دهد و از سوی دیگر، از خطوط قرمز حکومتی که هرگونه ارتباط با اسرائیل را تهدید امنیتی تلقی می‌کند، عبور نکند.

گرامی می‌گوید تشدید جنگ ایران با اسرائیل و آمریکا بر جامعه او تأثیری منفی گذاشته است. با وجود همه محدودیت‌ها، هدف خود را چنین خلاصه می‌کند: «می‌خواهم یهودیان ایران بتوانند مانند یهودیان زندگی کنند.»