گفت‌وگوی رویترز با رضا پهلوی را می‌توان از جنبه‌های مختلف مورد بررسی قرار داد، از جمله:

• اهمیت محتوایی گفت‌وگو و پرسش و پاسخ‌های مطرح‌شده
• بازتاب آن در افکار عمومی، رسانه‌های مختلف و شبکه‌های اجتماعی
• بازتاب آن در میان نیروهای سیاسی مخالف جمهوری اسلامی
• اینکه دستگاه رهبری جمهوری اسلامی از این گفت‌وگو چه برداشتی خواهد داشت
• اینکه دستگاه تبلیغاتی جمهوری اسلامی و لشکر سایبری آن چگونه تلاش خواهند کرد تبلیغات خود را پیش ببرند
• تأثیر احتمالی این گفت‌وگو بر سیاستمداران، رسانه‌ها و لابی‌های غربی
• وزن و اهمیت خبرگزاری رویترز و خبرنگاران تحقیقی که این گفت‌وگو را انجام داده‌اند
• اهمیت این گفت‌وگو به‌عنوان نمونه‌ای از یک کار خبرنگاری تحقیقی و شیوه انجام آن
• پرسش‌هایی که در این مصاحبه مطرح نشدند

هدف این مقاله پرداختن به همه موضوعات بالا نیست؛ بلکه در سه مقاله مستقل، به موضوعات زیر پرداخته خواهد شد:

• اهمیت پاسخ‌گویی داوطلبانه رهبران سیاسی در برابر رسانه‌های آزاد و مستقل
• تأثیر افراط‌گرایی بخشی از هواداران رضا پهلوی بر تخریب شخصیت و جایگاه سیاسی او
• روزنامه‌نگاری تحقیقی و فرهنگ پاسخ‌گویی در یک جامعه دموکراتیک

اهمیت پاسخ‌گویی داوطلبانه رهبران سیاسی در برابر رسانه‌های آزاد و مستقل

با توجه به نبود تجربه دموکراسی در ایران و اینکه رهبران نیروهای سیاسی به‌ندرت حاضر به انجام یک گفت‌وگوی چالشی و جدی با یک خبرنگار آزاد و مستقل می‌شوند، پذیرش چنین مصاحبه‌ای از سوی رضا پهلوی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ آن هم مصاحبه‌ای که دو خبرنگار تحقیقی معتبر و شناخته‌شده از یک خبرگزاری بین‌المللی، ماه‌ها برای انجام آن آماده شده بودند.

استیو استکلو، خبرنگاری که هدایت این مصاحبه را بر عهده داشت، در گفت‌وگو با پادکست «در حال انجام مأموریت» (On Assignment) و در پاسخ به این پرسش که «چه چیزی در مورد رضا پهلوی توجه تو را جلب کرد و باعث شد بخواهی با نگاهی عمیق‌تر به او بپردازی؟» می‌گوید:

«من از ماه مارس کار روی این گزارش را آغاز کردم. در آن زمان، جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران تنها چند هفته بود که آغاز شده بود. رضا پهلوی نیز در آن مقطع سخنرانی‌هایی انجام می‌داد که با استقبال خوبی روبه‌رو شده بود و توجه رسانه‌های زیادی را به خود جلب کرده بود. به همین دلیل فکر کردم شخصیت جالبی است که ارزش دارد در باره‌اش یک بررسی عمیق و جامع انجام دهیم.»

او توضیح می‌دهد که این کار صرفاً یک تحقیق معمولی نبود، بلکه تهیه یک پرونده تحقیقی ـ زندگی‌نامه‌ای در باره رضا پهلوی بود.

استکلو ادامه می‌دهد:

«هدف ما فقط کشف اطلاعات نبود؛ می‌خواستیم اطلاعات زندگی‌نامه‌ای نیز جمع‌آوری کنیم، با کسانی که او را از نزدیک می‌شناسند یا با او دیدار داشته‌اند گفت‌وگو کنیم و تصویری کامل‌تر از شخصیت او ارائه دهیم. در نهایت، اساس چنین کاری این است که با هرچه افراد بیشتری گفت‌وگو کنید. در این مورد، با بیش از ۵۰ نفر مصاحبه کردیم؛ افرادی از جنبه‌های مختلف فعالیت‌ها و کارزار سیاسی او.»

در پاسخ به این پرسش که «وقتی برای انجام این مصاحبه روبه‌روی او نشستی، ذهنت درگیر چه چیزهایی بود؟ به چه نکاتی فکر می‌کردی یا نگران چه مسائلی بودی؟»، استیو استکلو پاسخ می‌دهد:

«این مصاحبه واقعاً چالش‌برانگیز بود؛ چون همان‌طور که گفتم، هم یک تحقیق بود و هم یک معرفی شخصیت. مأموریت ما تهیه یک پرونده تحقیقی در باره رضا پهلوی بود. بنابراین، می‌خواستم هم پرسش‌هایی مطرح کنم که حالت گفت‌وگویی و صمیمانه داشته باشند، شبیه همین پرسش‌هایی که اکنون با هم مطرح می‌کنیم، و هم لازم بود در باره برخی از نکاتی که قرار بود در گزارش منتشر شوند، از او سؤال کنم.

معمولاً مصاحبه‌ها یکی از این دو حالت را دارند؛ یا کاملاً دوستانه‌اند یا کاملاً چالشی. کمتر پیش می‌آید که هم‌زمان هم طرف مقابل را به چالش بکشید و از او پاسخ‌های دقیق بخواهید و هم پرسش‌هایی مطرح کنید که جنبه شخصی‌تر و دوستانه‌تری داشته باشند.

برای من مهم بود که بتوانم شناختی از شخصیت او به دست آورم و در عین حال، پرسش‌های دشوار را نیز مطرح کنم. فکر می‌کنم خودِ مصاحبه هم همین را نشان می‌دهد. به نظرم بیننده تصویر نسبتاً روشنی از او به دست می‌آورد. او فردی بسیار خوش‌بیان است، طبیعتاً بارها مصاحبه کرده و کاملاً حرفه‌ای و مسلط ظاهر می‌شود.

من همه پرسش‌ها را از قبل نوشته بودم و همان‌ها را از روی متن می‌خواندم؛ چون نمی‌خواستم کوچک‌ترین اشتباهی رخ دهد. بعضی از سؤال‌ها درباره واقعیت‌های مشخص و جزئیات دقیق بودند و نمی‌خواستم هیچ نکته‌ای را نادرست بیان یا تحریف کنم. بنابراین، این مصاحبه برای من، بدون تردید، یک چالش جدی بود.»

از استیو استکلو پرسیده می‌شود:

«در مورد سیاستمداران حرفه‌ای، آنها معمولاً در پاسخ به سؤال، به‌جای پاسخ دادن، صحبت را به سمتی می‌برند که خودشان می‌خواهند در باره آن حرف بزنند. روش تو برای برخورد با چنین وضعیتی چیست؟»

استکلو پاسخ می‌دهد:

«بله، منظور تو همان چیزی است که من آن را "نکات از پیش آماده‌شده" می‌نامم؛ یعنی پاسخ‌هایی که از قبل حفظ کرده‌اند و معمولاً هم پیش از مصاحبه برای آن آموزش دیده‌اند؛ اینکه سؤال را نادیده بگیرند و فقط همان حرف‌هایی را بزنند که خودشان می‌خواهند. راستش را بخواهید، در این مصاحبه زیاد با چنین رفتاری مواجه نشدم.»

در ادامه از او پرسیده می‌شود:

«یکی از جمله‌های معروف سیاستمداران در مصاحبه‌های چالشی این است که می‌گویند: "نکته خوبی را مطرح کردید، اما اجازه بدهید ابتدا این را بگویم..." یا "مایلم ابتدا به این موضوع اشاره کنم..." و بعد اصلاً به سؤال اصلی پاسخ نمی‌دهند.»

استکلو در پاسخ می‌گوید:

«فکر می‌کنم در این مصاحبه هم یک بار همین کار را کردم و سؤال را دوباره، به شکل پیگیری‌کننده، مطرح کردم. به نظر من، بسیار مهم است که فقط سؤال نپرسیم، بلکه پاسخ‌ها را هم مورد پرسش قرار دهیم. برای اینکه بتوان این کار را درست انجام داد، باید با دقت به پاسخ‌ها گوش داد. من این کار را کردم و همکارم، گوین، هم همین‌طور. به او گفته بودم که هر دو باید واقعاً با دقت گوش کنیم و اگر دیدیم از سؤال منحرف شد یا به آن پاسخ نداد، آماده باشیم که همان سؤال را دوباره مطرح کنیم.»

او در ادامه در باره چگونگی انجام این مصاحبه می‌گوید:

«طبیعتاً ما در رویترز همیشه برای مصاحبه با افرادی که در مرکز خبرها قرار دارند ــ از رؤسای کشورها گرفته تا رهبران اپوزیسیون ــ درخواست مصاحبه ارسال می‌کنیم. گاهی آنها می‌پذیرند با ما صحبت کنند و گاهی هم نمی‌پذیرند. معمولاً هم هر کدام دلایل خودشان را دارند.

ما چندین هفته تلاش کردیم تا تیم او را متقاعد کنیم که اجازه دهند با او مصاحبه کنیم. صادقانه بگویم، وقتی بالاخره موافقت کرد، واقعاً غافلگیر شدیم. باید اعتبار این را به حساب او گذاشت که حاضر شد بیش از یک ساعت با دو خبرنگار تحقیقی بنشیند و گفت‌وگو کند. البته ما تا حدی به آنها توضیح داده بودیم که قرار است در باره چه موضوعاتی سؤال کنیم، اما همان‌طور که شنوندگان این مصاحبه خواهند دید، او تقریباً به همه پرسش‌ها پاسخ داد؛ در حالی که برخی از آنها واقعاً سؤال‌های سختی بودند.»

به طور خلاصه:

دو خبرنگار تحقیقی باسابقه که پیشینه انجام مصاحبه با سیاستمداران مختلف را دارند، نزدیک به چهار ماه روی این پرونده کار کرده و با بیش از ۵۰ نفر گفت‌وگو انجام داده و منابع مختلفی را هم بررسی کرده‌اند. آنها با چنین آمادگی‌ای، بیش از یک ساعت با رضا پهلوی مصاحبه کرده و به گفته خودشان، «حتی سؤال‌های سخت» را نیز مطرح کرده‌اند. برای آنکه کوچک‌ترین اشتباهی رخ ندهد، پرسش‌ها را با دقت و از روی متن خوانده‌اند. هر دو خبرنگار نیز در طول مصاحبه با دقت روند گفت‌وگو را زیر نظر داشته‌اند تا اگر لازم شد، با طرح دوباره پرسش یا پیگیری آن، از بی‌پاسخ ماندن سؤال جلوگیری کنند.

در چنین فضایی، خبرنگاری که هدایت گفت‌وگو را بر عهده داشته است، به‌صراحت می‌گوید که انتظار نداشته رضا پهلوی با انجام این مصاحبه موافقت کند و این را اعتباری برای او می‌داند. او همچنین تأکید می‌کند که رضا پهلوی تلاش نکرد از پاسخ دادن به پرسش‌ها طفره برود، تقریباً به همه سؤال‌ها پاسخ داد، هیچ پرسشی را قطع نکرد و در تمام مدت، آرام، خوش‌بیان و کاملاً حرفه‌ای ظاهر شد.

جدا از محتوای پرسش‌ها و پاسخ‌ها، همین مصاحبه و ارزیابی استیو استکلو نشان می‌دهد که رضا پهلوی تا چه اندازه برای پاسخ‌گویی در برابر رسانه‌های آزاد و مستقل اهمیت قائل است. این گفت‌وگو می‌تواند جایگاه او را نسبت به گذشته تقویت کند، زیرا نشان می‌دهد که با اعتماد به‌ نفس، آماده قرار گرفتن در معرض پرسش‌های دشوار و نقد رسانه‌ای است.

شاید در همین‌ جا بتوان این پرسش را مطرح کرد که چه تعداد از رهبران گروه‌های مخالف جمهوری اسلامی تاکنون حاضر شده‌اند با دو خبرنگار تحقیقی معتبر، آن هم پس از ماه‌ها تحقیق و آماده‌سازی، در چنین گفت‌وگویی شرکت کنند؟

جدا از محتوای پرسش و پاسخ ها، همین مصاحبه و گفته های استیو استکلو نشان می دهد که رضا پهلوی تا کجا به ارزش های دموکراتیک، از جمله آزادی رسانه و پاسخگو بودن رهبران سیاسی پایبند است.

اهمیت فرهنگ پاسخ‌گویی در سیاست

این مصاحبه، برای مردمی که تجربه چنین گفت‌وگوهایی با رهبران سیاسی را نداشته‌اند، جنبه آموزشی نیز دارد.

در چند روز گذشته، در شبکه‌های اجتماعی، بخشی از کاربران فارسی‌زبان به خبرنگاران رویترز توهین کردند، برخی آنها را «بازجو-خبرنگار» نامیدند و این مصاحبه را توهینی به رضا پهلوی دانستند. حال آنکه همین گفت‌وگو نشان می‌دهد اگر رضا پهلوی مدعی پایبندی به ارزش‌های دموکراتیک است، رفتار او با این ادعا همخوانی دارد. زیرا پاسخ‌گو بودن، آمادگی برای روبه‌رو شدن با خبرنگاران مستقل و پذیرفتن نقد و پرسش‌های سخت، از اصول شناخته‌شده در یک نظام دموکراتیک است.

در یک نظام دموکراتیک، مردم باید از اینکه رهبران سیاسی ــ حتی اگر محبوب و مورد اعتمادشان باشند ــ در برابر رسانه‌های آزاد و مستقل مورد پرسش و پاسخ‌گویی قرار گیرند، استقبال کنند. این همان چیزی است که در نظام‌های استبدادی و تمامیت‌خواه، از جمله جمهوری اسلامی، وجود ندارد. در عین حال، بسیاری از رهبران سازمان‌ها و نیروهای سیاسی مخالف جمهوری اسلامی نیز در کارنامه عملی خود، از پاسخ‌گویی و قرار گرفتن در معرض پرسش‌های جدی گریزان بوده‌اند.

مقدس کردن رهبران سیاسی با ارزش‌های دموکراتیک سازگار نیست. پرسشگری از رهبران سیاسی ــ از جمله رضا پهلوی ــ و به پاسخ‌گویی کشاندن آنان، یک ضرورت در هر نظام دموکراتیک است. رضا پهلوی که به‌خوبی می‌دانست با چه نوع مصاحبه‌ای روبه‌رو خواهد شد، با پذیرش آن نشان داد که آماده قرار گرفتن در معرض پرسش‌های سخت یک رسانه مستقل است. همین رفتار، با یکی از اصول بنیادین فرهنگ دموکراتیک، یعنی پاسخ‌گویی رهبران سیاسی، سازگار است.

در مقاله بعدی با نگاهی با مصاحبه رویترز، تاثیر افراط‌گرایی بخشی از هواداران رضا پهلوی بر تخریب شخصیت و جایگاه سیاسی او بررسی می شود.