رادیو فردا
انزوا و پنهانماندن رهبر، در برخی حکومتهای اقتدارگرا ابزاری برای حفظ امنیت، کنترل تصویر عمومی و تمرکز قدرت است. با این حال، ادامه طولانی چنین وضعیتی میتواند نتیجهای معکوس داشته باشد و به تضعیف جایگاه رهبر، افزایش نفوذ اطرافیان و شکلگیری خلأ قدرت منجر شود؛ وضعیتی که اکنون درباره غیبت مجتبی خامنهای نیز پرسشبرانگیز شده است.
قدرت در غیبت
در تاریخ معاصر، شماری از رهبران اقتدارگرا حضور خود در عرصه عمومی را به حداقل رساندهاند. ژوزف استالین در سالهای پایانی عمر، بهدلیل سوءظن شدید نسبت به توطئههای احتمالی، بیشتر در اقامتگاهی حفاظتشده به سر میبرد و دایره ملاقاتکنندگانش را محدود کرده بود.
کیم جونگ ایل، رهبر پیشین کره شمالی، نیز برخلاف پدر و پسرش بهندرت در ملأعام سخنرانی میکرد و صدای او تنها یک بار از رسانههای دولتی پخش شد. پل پوت هم در سالهای نخست حاکمیت خمرهای سرخ چهرهای تقریباً ناشناخته بود و از او تنها با عنوان «برادر شماره یک» یاد میشد.
در چنین نظامهایی، غیبت میتواند به بخشی از سازوکار قدرت تبدیل شود: رهبر کمتر دیده میشود، اما تصاویر، پیامها و فرمانهای او همهجا حضور دارند. فاصله گرفتن از جامعه نیز ممکن است هالهای از رمزآلودگی و تقدس پیرامون او ایجاد کند.
پنهانکردن بیماری و ناتوانی
در حکومتهای غیردموکراتیک، بیماری یا ناتوانی جسمی رهبر معمولاً مسئلهای امنیتی تلقی میشود؛ زیرا آشکارشدن ضعف او میتواند رقبا را به تلاش برای تصاحب قدرت ترغیب کند.
حبیب بورقیبه، نخستین رئیسجمهوری تونس، در سالهای پایانی حکومت خود با ناتوانی جسمی و ذهنی روبهرو بود و حضورش در عرصه عمومی کاهش یافت. زینالعابدین بنعلی، نخستوزیر وقت، در سال ۱۹۸۷ با استناد به گزارش هفت پزشک، او را فاقد توانایی اداره کشور اعلام کرد و قدرت را به دست گرفت؛ اقدامی که بعدها به «کودتای پزشکی» شهرت یافت.
پل بیا، رئیسجمهوری سالخورده کامرون، نیز بهدلیل اقامتهای طولانی در فرانسه و سوئیس با انتقادهایی درباره ایجاد خلأ قدرت روبهرو شده است. منتقدان میگویند کشور در غیبت او عملاً در حالت «خلبان خودکار» اداره میشود.
این شیوه تنها به رهبران کشورها محدود نیست. هبتالله آخوندزاده، رهبر طالبان، عمدتاً از قندهار و از طریق فرمانهای کتبی، فایلهای صوتی و دیدار با حلقهای محدود از وفادارانش حکومت میکند. اسامه بنلادن نیز سالها رهبری القاعده را از مخفیگاههای خود ادامه داد.
معمای غیبت مجتبی خامنهای
غیبت مجتبی خامنهای، رهبر سوم جمهوری اسلامی، اکنون نام او را نیز در شمار رهبرانی قرار داده که دور از انظار عمومی اعمال قدرت میکنند. با این تفاوت که هنوز روشن نیست این غیبت انتخابی و امنیتی است یا از شرایط جسمی او ناشی میشود.
در ماههای اخیر گزارشهایی درباره زخمیشدن مجتبی خامنهای در حملات آمریکا و اسرائیل منتشر شده است، اما این ادعاها بهطور مستقل تأیید نشدهاند و مقامهای جمهوری اسلامی نیز اطلاعات شفافی درباره وضعیت جسمی یا محل استقرار او ارائه نکردهاند.
تقی رحمانی، تحلیلگر سیاسی، به رادیو فردا گفته است که به باور او، مجتبی خامنهای زنده اما «تا حدودی زیر نظر نظامیان» است. او علت ظاهرنشدن خامنهای را آسیبدیدگی شدید و نگرانی از حمله احتمالی اسرائیل دانسته و گفته است که این غیبت را نمیتوان صرفاً یک تاکتیک سیاسی تلقی کرد. این ارزیابی نیز بر تحلیل شخصی رحمانی استوار است و مستقلاً تأیید نشده است.
رحمانی هشدار داده است که اگر این غیبت بیش از اندازه طولانی شود، جایگاه خامنهای تضعیف خواهد شد و افراد و نهادهای پیرامون او عملاً اختیار بیشتری به دست خواهند آورد.
حبیب حسینیفرد، تحلیلگر سیاسی، نیز به رادیو فردا گفته است که حکومت شاید تاکنون توانسته باشد غیبت رهبر را با شرایط جنگی و ملاحظات امنیتی توجیه کند، اما ادامه این وضعیت برای ساختار جمهوری اسلامی روزبهروز دشوارتر خواهد شد.
غیبتی که میتواند به نقطهضعف تبدیل شود
در نظامهای دیکتاتوری، غیبت رهبر لزوماً به فروپاشی فوری حکومت منجر نمیشود. حزب حاکم، نهادهای نظامی و امنیتی و دستگاه اداری میتوانند برای مدتی امور کشور را ادامه دهند. بااینحال، هنگامی که قدرت بهشدت حول یک فرد متمرکز شده باشد، غیبت طولانی او میتواند رقابتهای درونی را تشدید کند و تواناییاش برای اعمال اقتدار را کاهش دهد.
به گفته رحمانی، اکنون بیشتر نیروهای اصلاحطلب و پیرامونی کنار گذاشته شدهاند و عمدتاً یک لایه نظامی در اطراف مجتبی خامنهای باقی مانده است. در چنین شرایطی، تداوم قدرت او بیش از هر چیز به وفاداری فرماندهان نظامی وابسته خواهد بود؛ وفاداریای که در صورت تزلزل میتواند موقعیت رهبر را با بحرانی جدی روبهرو کند.
رهبری پنهان بر تناقضی اساسی استوار است: حاکم کمتر دیده میشود تا امنیت و اقتدار خود را حفظ کند، اما همین غیبت بهتدریج میتواند دیگران را به بازیگران اصلی قدرت تبدیل کند. ابهامی که امروز از رهبر محافظت میکند، ممکن است فردا او را در انزوایی قرار دهد که راه خروجی از آن باقی نمانده باشد.
روایت ۴ عکس از تهران؛ وقتی همهچیز قسطی شده است
