این انتصاب‌ها مهم‌ترین بازآرایی در بالاترین سطوح حکومت از آغاز رهبری مجتبی خامنه‌ای به شمار می‌رود. او از آغاز جنگ تاکنون در انظار عمومی ظاهر نشده است. به نوشته وال‌استریت ژورنال، نهادهای اطلاعاتی آمریکا معتقدند او زنده، اما به‌شدت مجروح است. مقام‌های جمهوری اسلامی می‌گویند او مجروح شده، اما وضعیت جسمانی‌اش خوب است.

بازگشت چهره‌های تندرو

در میان انتصاب‌های تازه، احمد وحیدی به فرماندهی کل سپاه پاسداران و حسین طائب به فرماندهی بسیج رسیده‌اند. وحیدی از مخالفان سرسخت امتیاز دادن به آمریکا شناخته می‌شود و طائب نیز سابقه‌ای طولانی در دستگاه امنیتی دارد. او هنگام سرکوب خونین اعتراضات پس از انتخابات سال ۱۳۸۸ فرمانده بسیج بود و بعدها بیش از یک دهه ریاست سازمان اطلاعات سپاه را بر عهده داشت.

در مجموع شش فرمانده ارشد در ستاد کل نیروهای مسلح، سپاه و بسیج منصوب شده‌اند. افزون بر وحیدی و طائب، علی عبداللهی رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، کیومرث حیدری جانشین او، مصطفی ایزدی جانشین فرمانده کل سپاه و علی عظمایی فرمانده نیروی دریایی سپاه شده‌اند.

عباس عراقچی و محمدباقر قالیباف گفته‌اند این انتصاب‌ها بازتاب تجربه جنگ اخیر است. مجتبی خامنه‌ای نیز در حکم وحیدی از او خواسته است توان سپاه را برای انجام «عملیات تهاجمی پرقدرت» تقویت کند.

کسری اعرابی، کارشناس سپاه پاسداران در سازمان «اتحاد علیه ایران هسته‌ای»، به وال‌استریت ژورنال گفته است: «حکومت خود را برای اتخاذ رویکردی تقابلی‌تر، هم در داخل و هم در خارج، آماده می‌کند.»

تلاش برای یکپارچگی در تصمیم‌گیری

شاید مهم‌ترین تغییر، افزایش نقش محسن رضایی باشد. فرمانده پیشین سپاه، علاوه بر دبیری شورای عالی امنیت ملی، به‌عنوان نماینده مجتبی خامنه‌ای در این شورا نیز منصوب شده است؛ نهادی که درباره مهم‌ترین مسائل نظامی، امنیتی و دیپلماتیک جمهوری اسلامی تصمیم می‌گیرد.

این انتصاب در شرایطی صورت گرفته که به نوشته وال‌استریت ژورنال، مذاکرات ایران بارها تحت تأثیر اختلاف میان مقام‌های سیاسی و دستگاه‌های امنیتی تغییر مسیر داده و شورای عالی امنیت ملی نیز نتوانسته درباره توافق مورد بحث به اجماع برسد. رضایی جای محمدباقر ذوالقدر ۷۲ ساله را گرفته است که تنها چند ماه این سمت را در اختیار داشت.

سینا طوسی، پژوهشگر مسائل ایران در «مرکز سیاست بین‌الملل»، معتقد است مجتبی خامنه‌ای به فردی قدرتمندتر در شورای عالی امنیت ملی نیاز دارد که بتواند میان دولت و دستگاه امنیتی اجماع ایجاد کند. سابقه طولانی رضایی در سپاه و ساختار حکومتی می‌تواند چنین ظرفیتی به او بدهد.

اهمیت این تغییر در مناقشه تنگه هرمز آشکارتر می‌شود. رضایی تاکنون تمایلی به مصالحه بر سر بازگشایی این آبراه نشان نداده و گفته است ایران هیچ کریدوری را که تحت کنترل خودش نباشد، نخواهد پذیرفت. با این حال، به باور کارشناسان، حضور او در رأس شورا می‌تواند مواضع تهران در مذاکرات را یکپارچه‌تر کند.

محسن رضایی؛ از عمل‌گرایی تا لحن تهاجمی

رضایی از باسابقه‌ترین بازماندگان نسل نخست فرماندهان سپاه است. او در سال ۱۳۳۳ در مسجدسلیمان متولد شد و پیش از انقلاب به گروه مسلح «منصورون» پیوست. رضایی در سال ۱۳۶۰، در ۲۷ سالگی، فرمانده کل سپاه شد و ۱۶ سال در این سمت باقی ماند.

مقام‌های آرژانتینی رضایی را به دست داشتن در بمب‌گذاری سال ۱۹۹۴ مرکز یهودیان «آمیا» در بوئنوس آیرس متهم کرده‌اند؛ حمله‌ای که ۸۵ کشته بر جای گذاشت. او در سال ۱۳۷۶ از فرماندهی سپاه کنار رفت و بعدها، در مقایسه با برخی تندروهای حکومت، چهره‌ای عمل‌گراتر از خود نشان داد.

طبق اسناد دیپلماتیک آمریکا، رضایی با سیاست‌های عوام‌گرایانه محمود احمدی‌نژاد و اقدامات تحریک‌آمیز او در برابر غرب اختلاف داشت. گزارشی از وزارت دفاع آمریکا در سال ۲۰۰۹ نیز او را محافظه‌کاری عمل‌گرا توصیف می‌کرد که ضمن تلاش برای حفظ جمهوری اسلامی، از تعامل محتاطانه با غرب حمایت می‌کرد.

این رویکرد گاه در مواضع هسته‌ای رضایی نیز دیده می‌شد. او در سال ۲۰۱۲ به وال‌استریت ژورنال گفت غنی‌سازی لزوماً نباید در داخل ایران انجام شود. همان سال اما هشدار داد در صورت حمله اسرائیل، «دست‌کم ۱۰ هزار نفر در اسرائیل» قربانی خواهند شد.

اکنون لحن او سخت‌تر شده است. وال‌استریت ژورنال می‌نویسد رضایی که پیش از جنگ چهره‌ای عمل‌گرا تلقی می‌شد، در دوره مجتبی خامنه‌ای ترامپ را «نامتعادل» خوانده و خواستار تسلیم واشنگتن در برابر شروط تهران شده است.

تثبیت قدرت یا مقدمه تشدید تقابل؟

تغییرات تازه را نمی‌توان صرفاً جایگزینی فرماندهان کشته‌شده دانست. از نظر وال‌استریت ژورنال، ترکیب افراد منصوب‌شده و افزایش اختیارات رضایی می‌تواند نشانه تلاش برای متمرکز کردن تصمیم‌گیری در شرایط فشار خارجی، اختلاف بر سر مذاکرات و مناقشه تنگه هرمز باشد.

سعید گلکار، کارشناس دستگاه‌های امنیتی ایران، معتقد است انتصاب رضایی ممکن است تلاشی برای «ایجاد موازنه، مهار یا به حاشیه راندن کسانی باشد که طرفدار حفظ آتش‌بس یا حرکت به سوی نوعی تفاهم هستند».

این بازآرایی نشانی از جوان‌گرایی نیز ندارد. بهنام بن‌طالب‌لو، مدیر ارشد برنامه ایران در «بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها»، می‌گوید جایگزینی ذوالقدر ۷۲ ساله با رضایی ۷۱ ساله نشان می‌دهد جمهوری اسلامی نتوانسته صفوف مدیریتی خود را جوان کند. به گفته او: «جمهوری اسلامی صرفاً مشغول جابه‌جا کردن صندلی‌های عرشه تایتانیک است.»