بازگشت طائب و تثبیت قدرت مجتبی خامنهای
جانشینی، نه دگرگونی
مهدی پرپنچی ـ انتصابهای تازه نظامی در ایران نشان میدهد مجتبی خامنهای در حال تثبیت کنترل خود است، بیآنکه نشانهای از تغییر در سیاست داخلی، رویکرد منطقهای یا جهانبینی حاکم دیده شود.
مجتبی خامنهای روز دوشنبه شش انتصاب ارشد نظامی را رسماً اعلام کرد و به ساختار فرماندهیای رسمیت بخشید که بخش بزرگی از آن از چند ماه پیش عملاً شکل گرفته بود.
برخی انتصابها صرفاً تأیید ترتیبات موجود و برخی دیگر جانشینی طبیعی فرماندهانی هستند که در جنگ کشته شدند. بااینحال، یک مورد با بقیه تفاوت دارد: بازگشت حسین طائب به فرماندهی بسیج.
این انتصاب در کنار تغییر ریاست ستاد کل نیروهای مسلح و کاهش نسبی نفوذ محمدباقر قالیباف، روشنترین نشانه از چگونگی تلاش مجتبی خامنهای برای تثبیت قدرت است.
طائب؛ معتمد قدیمی مجتبی خامنهای
رابطه حسین طائب و مجتبی خامنهای به دوران جنگ ایران و عراق و حضور هر دو در گردان حبیب بن مظاهر بازمیگردد. شماری دیگر از اعضای این شبکه، از جمله قاسم سلیمانی و حسین نجات، بعدها به مقامهای ارشد امنیتی جمهوری اسلامی رسیدند.
این رابطه حتی پس از برکناری طائب از ریاست سازمان اطلاعات سپاه در سال ۱۴۰۱ ادامه یافت. کنار گذاشتن او پس از مجموعهای از ترورها و رخنههای امنیتی منتسب به اسرائیل در داخل ایران صورت گرفت؛ ناکامیهایی که میتوانست به فعالیت هر مقام دیگری پایان دهد، اما ارتباط طائب با مجتبی خامنهای را قطع نکرد.
بازگشت طائب ازاینرو بیش از آنکه بازسازی موقعیت سیاسی او باشد، نشان میدهد مجتبی خامنهای به چه کسانی اعتماد دارد.
بسیج مهمترین نیروی حکومت برای بسیج گسترده نیروها و یکی از ابزارهای اصلی سرکوب داخلی است. این نهاد در سرکوب اعتراضات اخیر، که طی آن هزاران نفر کشته شدند، نقشی محوری داشت.
سپردن فرماندهی بسیج به یکی از قدیمیترین معتمدان مجتبی خامنهای، یک سمت تشریفاتی یا جایزهای برای رئیس پیشین سازمان اطلاعات سپاه نیست. در شرایط کنونی، این مقام یکی از مهمترین مناصب سیاسی ـ امنیتی ایران محسوب میشود.
مجتبی خامنهای همزمان اختیارات اطلاعاتی بسیج را نیز افزایش داده است. طائب که بیش از فرماندهی میدانی، سابقه فعالیت اطلاعاتی دارد، اکنون نهادی عمده در سرکوب داخلی را با اختیارات گستردهتر برای شناسایی و زیر نظر گرفتن تهدیدهای احتمالی در اختیار گرفته است.
در میان شش انتصاب تازه، بازگشت طائب بیش از همه مهر شخصی مجتبی خامنهای را بر خود دارد.
ادغام دو فرماندهی نظامی
انتصاب علی عبداللهی به ریاست ستاد کل نیروهای مسلح با تغییر مهم دیگری همراه شد. مجتبی خامنهای قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا، عالیترین مرکز فرماندهی عملیاتی نیروهای مسلح، را بار دیگر زیرمجموعه ستاد کل قرار داد.
این دو ساختار در سال ۱۳۹۵ عمدتاً برای حل اختلاف مربوط به ارشدیت فرماندهان از یکدیگر جدا شدند. علی خامنهای میخواست محمد باقری را رئیس ستاد کل کند، اما غلامعلی رشید از نظر نظامی ارشدتر بود. در نتیجه، رشید فرمانده قرارگاه خاتمالانبیا شد و باقری ریاست ستاد کل را بر عهده گرفت.
پس از کشتهشدن هر دو فرمانده در جنگ، دلیل اولیه این تفکیک از میان رفت و مجتبی خامنهای دو فرماندهی را دوباره ادغام کرد.
این تصمیم اختیارات عملیاتی بیشتری به علی عبداللهی میدهد، اما لزوماً نشانه شکلگیری یک دکترین نظامی جدید نیست؛ بلکه تا حد زیادی پایان ساختاری است که برای حل مسئله ارشدیت دو فرمانده مشخص ایجاد شده بود.
آرایش تازه قدرت
مجموع انتصابها نشان میدهد سلسلهمراتب تازهای در اطراف مجتبی خامنهای در حال شکلگیری است. مجتبی خامنهای، حسین طائب و محسن رضایی بیشازپیش هسته سیاسی ـ امنیتی رهبری جدید را تشکیل میدهند.
محمدباقر قالیباف و احمد وحیدی همچنان چهرههایی مهم هستند، اما موقعیت آنان دیگر بهاندازه گذشته مسلط به نظر نمیرسد. بهویژه جایگاه قالیباف با افزایش نفوذ طائب و رضایی تضعیف شده است. ریاست مجلس نیز هیچ فرماندهی مستقیم نظامی در اختیار او قرار نمیدهد.
بااینحال، شبکه قالیباف همچنان نفوذ سازمانی قابلتوجهی دارد. علی عبداللهی از همکاران قدیمی اوست و در نیروی هوایی سپاه و نیروی انتظامی معاون قالیباف بوده است. عبداللهی اکنون یکی از قدرتمندترین مناصب نظامی ایران را در اختیار دارد و بازگرداندن قرارگاه خاتمالانبیا به ستاد کل، قدرت او را افزایش داده است.
بنابراین، اگرچه ممکن است جایگاه شخصی قالیباف در رأس قدرت تضعیف شده باشد، شبکهای که طی سالها ایجاد کرده همچنان پابرجاست.
تداوم ساختار با چهرههای قدیمی
دیگر انتصابها عمدتاً نشاندهنده تداوم ساختار موجود هستند.
انتصاب کیومرث حیدری به جانشینی رئیس ستاد کل، مطابق رویه حضور یک فرمانده ارتش در کنار رئیس ستاد کل وابسته به سپاه است و بیشتر نشانه حفظ توازن سازمانی میان ارتش و سپاه به شمار میرود.
مصطفی ایزدی، جانشین جدید فرمانده کل سپاه، فرماندهی باسابقه و وفادار به مجتبی خامنهای است. انتصاب او بیشتر ادامه جایگاه قبلیاش در ساختار نظام است تا نشانه تغییری بزرگ در موازنه قدرت.
علی عظمایی، فرمانده جدید نیروی دریایی سپاه، نیز پیشتر جانشین علیرضا تنگسیری بود و پس از کشتهشدن او فرماندهی نیرو را به دست گرفت.
تقریباً تمام کسانی که اکنون مناصب ارشد نظامی و امنیتی ایران را در اختیار دارند، به همان ساختاری تعلق دارند که چند دهه جمهوری اسلامی را حفظ کرده است. مجتبی خامنهای، طائب، رضایی، قالیباف، وحیدی و عبداللهی نمایندگان یک جریان ایدئولوژیک تازه نیستند؛ همه آنان محصول نظام موجودند.
آنچه تغییر کرده، خالیشدن مناصب کلیدی در پی کشتهشدن فرماندهان ارشد است. این حذفها رهبری جمهوری اسلامی را ناگزیر به بازآرایی ساختار فرماندهی کرد، اما همزمان فرصتی در اختیار مجتبی خامنهای گذاشت تا افراد مورداعتماد خود را در برخی جایگاهها قرار دهد.
در مواردی که سنت سازمانی یا جانشینی فرماندهان گزینه مشخصی پیش روی او گذاشت، همان روند ادامه یافت؛ اما درباره نهادی که مستقیماً مسئول حفاظت از حکومت در برابر اعتراضات داخلی است، مجتبی خامنهای تصمیم متفاوتی گرفت: حسین طائب، یکی از نزدیکترین معتمدان خود، را به فرماندهی بسیج منصوب کرد و اختیارات اطلاعاتی این نهاد را افزایش داد.
پیام بازگشت طائب
پیام این انتصاب در داخل کشور روشن است: رهبری جمهوری اسلامی پس از اعتراضات اخیر، بهجای تجدیدنظر در رویکرد خود، در حال تقویت دستگاه سرکوب است.
بازگشت طائب نشان میدهد مجتبی خامنهای اعتراضات داخلی را یکی از مهمترین تهدیدها علیه بقای نظام میداند و میخواهد فردی مورداعتماد را مسئول بخش اصلی مقابله با این تهدید کند.
در سیاست خارجی نیز نشانهای از تغییر ایدئولوژیک دیده نمیشود. مقامهای منصوبشده عمدتاً از همان دستگاه امنیتی قدیمی میآیند و درباره آمریکا، اسرائیل و نقش منطقهای جمهوری اسلامی دیدگاههای مشابهی دارند.
این انتصابها احتمال مذاکره یا مصالحههای موقت را منتفی نمیکنند، اما نشانهای از حرکت جمهوری اسلامی به سوی تعدیل راهبردی نیز در آنها دیده نمیشود.
شروط محسن رضایی برای بازگشایی تنگه هرمز
