فصل دوم: چارچوب نظری

۲-۱. اقتصاد نهادی جدید و هزینه نااطمینانی

اقتصاد نهادی جدید، به‌ویژه در آثار داگلاس نورث، تأکید می‌کند که کیفیت نهادها و قابلیت پیش‌بینی قواعد بازی از عوامل اصلی رشد اقتصادی هستند. سرمایه‌گذاران زمانی اقدام به سرمایه‌گذاری و توسعه کسب‌وکار می‌کنند که بدانند مقررات شفاف، پایدار و قابل پیش‌بینی است.

بنابراین، پلمپ واحدهای صنفی به دلایل غیرمرتبط با عملکرد اقتصادی بنگاه، نوعی افزایش «ریسک نهادی» محسوب می‌شود. هنگامی که یک کسب‌وکار ممکن است به دلیل رفتار مشتری یا کارمند تعطیل شود، هزینه پیش‌بینی‌ناپذیری افزایش یافته و انگیزه سرمایه‌گذاری کاهش می‌یابد. مطالعات مرتبط با موفقیت و پایداری بنگاه‌های کوچک در ایران نیز محیط کسب‌وکار، ثبات نهادی و حمایت سیاستی را از مهم‌ترین عوامل موفقیت این بنگاه‌ها معرفی می‌کنند.

۲-۲. اقتصاد سیاسی مداخله حاکمیت

از منظر اقتصاد سیاسی، حاکمیت‌ها گاه اهداف فرهنگی، سیاسی یا امنیتی را بر ملاحظات کارایی اقتصادی مقدم می‌دانند. در چنین شرایطی، سیاست‌های اجرایی ممکن است هزینه‌های اقتصادی قابل‌توجهی تولید کنند. پلمپ کسب‌وکارها نمونه‌ای از مداخله‌ای است که هدف آن تغییر رفتار اجتماعی است، اما هزینه آن مستقیماً بر دوش بخش خصوصی و نیروی کار و در پی آن کلیت اقتصاد جامعه قرار می گیرد.

فصل سوم: روند و شواهد تجربی

۳-۱. افزایش موارد پلمپ

اگرچه آمار رسمی جامع و تفکیک‌شده در این زمینه به‌ندرت منتشر می‌شود، داده‌های موجود تصویری از روند رو به رشد این پدیده ارائه می‌کنند.

بر اساس داده‌های منتشرشده توسط مرکز آمار، نشر و آثار مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران (هرانا)، در سال ۱۴۰۴ دست‌کم ۱۹۱ مورد پلمپ اماکن تجاری و صنفی ثبت شده است که بخش قابل‌توجهی از آنها به دلایل غیرصنفی از جمله موضوع حجاب مرتبط بوده‌اند.

همچنین در فاصله ۲۰ تیر تا ۱۰ مرداد ۱۴۰۵، دست‌کم ۲۳ واحد صنفی در شهرهای مختلف ایران به دلایل مرتبط با حجاب یا هنجارشکنی تعطیل شده‌اند.

نمونه قابل توجه دیگر مربوط به شهر مشهد است. طبق آمار رسمی مدیریت بازرسی و نظارت اصناف خراسان رضوی، در چهار ماه نخست سال ۱۴۰۵ تعداد ۱۰۴ واحد صنفی پلمپ شده‌اند؛ در حالی که این رقم در دوره مشابه سال قبل تنها ۵ واحد بوده است. این افزایش تقریباً ۲۰ برابری نشان‌دهنده تشدید قابل توجه مداخلات نظارتی است.

فصل چهارم: پیامدهای اقتصادی بر بنگاه‌های کوچک و متوسط

۴-۱. خسارت مستقیم اقتصادی

نخستین اثر پلمپ، توقف ناگهانی جریان درآمدی بنگاه است. این مسئله به‌ویژه در بخش خدمات، رستوران‌ها، کافه‌ها، فروشگاه‌ها و مراکز گردشگری اهمیت بیشتری دارد، زیرا درآمد آنها وابستگی شدیدی به مراجعه روزانه مشتریان دارد.

حتی پلمپ کوتاه‌مدت می‌تواند هزینه‌هایی شامل:

از دست رفتن فروش روزانه؛

پرداخت اجاره و هزینه‌های ثابت؛

خسارت به موجودی کالا؛

جریمه‌های اداری؛

از دست رفتن مشتریان دائمی

را به همراه داشته باشد.

۴-۲. افزایش بیکاری

بنگاه‌های کوچک و متوسط از مهم‌ترین منابع اشتغال در ایران هستند. پژوهش‌های مختلف نشان داده‌اند که SMEs سهم قابل‌توجهی در ایجاد فرصت‌های شغلی و رشد اقتصادی دارند.

بنابراین تعطیلی موقت یا دائمی این واحدها مستقیماً به کاهش اشتغال منجر می‌شود. نمونه گزارش‌شده پلمپ باغ کتاب تهران که به بیکاری حدود ۲۷۰ نفر انجامید، نشان می‌دهد که آثار چنین تصمیماتی محدود به مالک بنگاه نیست و دامنه وسیعی از کارکنان را در بر می‌گیرد.

۴-۳. کاهش تقاضای مؤثر

بیکاری یا کاهش درآمد کارکنان به افت مصرف خانوارها منجر می‌شود. از دیدگاه اقتصاد کلان، افت درآمد بخش خصوصی باعث کاهش تقاضای مؤثر و در نتیجه کاهش فروش سایر کسب‌وکارها می‌شود. این فرایند می‌تواند رکود موجود در اقتصاد را تشدید کند.

۴-۴. افزایش اقتصاد غیررسمی

زمانی که محیط رسمی کسب‌وکار غیرقابل پیش‌بینی شود، بخشی از فعالیت‌های اقتصادی به سمت اقتصاد غیررسمی حرکت می‌کنند. در ادبیات توسعه اقتصادی، گسترش اقتصاد غیررسمی معمولاً با کاهش بهره‌وری، افت درآمدهای مالیاتی و کاهش شفافیت اقتصادی همراه است.

فصل پنجم: آثار سرریز بر بنگاه‌های بزرگ

۵-۱. اختلال در زنجیره ارزش

بسیاری از بنگاه‌های کوچک و متوسط در نقش تأمین‌کننده، توزیع‌کننده یا شریک تجاری شرکت‌های بزرگ فعالیت می‌کنند. اختلال در فعالیت این بنگاه‌ها باعث افزایش هزینه‌های توزیع، بازاریابی و لجستیک برای شرکت‌های بزرگ می‌شود.

در صنایع پوشاک، مواد غذایی، خدمات شهری و گردشگری، وابستگی متقابل میان بنگاه‌های کوچک و بزرگ بسیار بالاست؛ بنابراین تعطیلی بخشی از این زنجیره می‌تواند کل شبکه را تحت تأثیر قرار دهد.

۵-۲. کاهش فروش بنگاه‌های بزرگ

کاهش درآمد خانوارها و افزایش بیکاری موجب کاهش مصرف می‌شود. در نتیجه فروشگاه‌های زنجیره‌ای، برندهای ملی و مراکز خرید بزرگ نیز با کاهش درآمد مواجه خواهند شد.

این اثر همان «ضریب تکاثری منفی» در اقتصاد کلان است؛ پدیده‌ای که در آن رکود یک بخش به سایر بخش‌ها منتقل می‌شود.

۵-۳. افزایش هزینه انطباق و مدیریت ریسک

هنگامی که محیط مقرراتی نامطمئن باشد، حتی بنگاه‌هایی که مستقیماً هدف پلمپ قرار نمی‌گیرند ناچارند برای کاهش ریسک:

سیستم‌های نظارتی داخلی ایجاد کنند؛

آموزش‌های اضافی برای کارکنان برگزار کنند؛

هزینه‌های حقوقی و اداری بیشتری بپردازند.

در ادبیات اقتصاد نهادی، این هزینه‌ها به‌عنوان «هزینه‌های مبادله» شناخته می‌شوند و موجب کاهش بهره‌وری کل اقتصاد می‌شوند.

۵-۴. آسیب به صنعت گردشگری و خدمات

اقتصاد گردشگری به شدت متکی بر محیط‌های خدماتی شهری نظیر کافه‌ها، رستوران‌ها، کتاب‌فروشی‌ها و مراکز فرهنگی است. تعطیلی این فضاها جذابیت مناطق شهری را کاهش داده و به صورت غیرمستقیم بر عملکرد هتل‌ها، مراکز خرید و شرکت‌های گردشگری نیز اثر منفی می‌گذارد.

فصل ششم: بحث و تحلیل

از منظر نظری، پلمپ واحدهای صنفی مرتبط با حجاب را می‌توان نوعی شوک نهادی به محیط کسب‌وکار تلقی کرد. این شوک از طریق سه کانال اصلی اثر می‌گذارد:

کاهش اطمینان سرمایه‌گذاران

افزایش هزینه‌های اقتصادی بنگاه‌ها

اختلال در اشتغال و مصرف خانوارها

در شرایط عادی اقتصادی نیز چنین مداخلاتی می‌توانند هزینه‌زا باشند؛ اما در اقتصادی که با تورم بالا، کاهش قدرت خرید و رشد پایین سرمایه‌گذاری دست‌وپنجه نرم می‌کند، این آثار تشدید می‌شوند.

علاوه بر این، ادبیات اقتصاد سیاسی نشان می‌دهد که هرچه هزینه اجرای یک سیاست بر بازیگران اقتصادی خصوصی تحمیل شود، احتمال شکل‌گیری آثار ناخواسته اقتصادی افزایش می‌یابد؛ به ویژه زمانی که شاخص‌های کارایی اقتصادی در طراحی سیاست مورد توجه قرار نگرفته باشند.

نتیجه‌گیری

پلمپ واحدهای صنفی کوچک و متوسط به بهانه حجاب، صرفاً یک اقدام مرتبط با سرکوب سیاسی، روانی نظارتی یا فرهنگی نیست، بلکه دارای پیامدهای اقتصادی گسترده در سطح خرد و کلان است. شواهد موجود از افزایش تعداد پلمپ‌ها در سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ حکایت دارد.

تحلیل نوشتار نشان می‌دهد که این سیاست از طریق کاهش درآمد بنگاه‌ها، افزایش بیکاری، کاهش تقاضای مؤثر، تشدید نااطمینانی نهادی و اختلال در زنجیره ارزش، هزینه‌هایی فراتر از واحدهای پلمپ‌شده ایجاد می‌کند. همچنین بنگاه‌های بزرگ نیز از طریق آثار سرریز تقاضا، هزینه‌های انطباق و اختلال در شبکه تأمین متأثر می‌شوند.