اکنون این تصویر روشن‌تر شده است. به نظر می‌رسد حسین طائب و محسن رضایی به دو چهره اصلی در سطح بلافاصله پس از مجتبی خامنه‌ای تبدیل شده‌اند. طائب، رئیس جدید سازمان بسیج و رئیس پیشین سازمان اطلاعات سپاه، از نزدیک‌ترین و قدیمی‌ترین معتمدان مجتبی خامنه‌ای است. او اکنون نهادی را در اختیار دارد که نقشی محوری در سرکوب ناآرامی‌های داخلی ایفا می‌کند و هم‌زمان اختیارات اطلاعاتی آن نیز در حال گسترش است. رضایی نیز یکی از مهم‌ترین مقام‌های نظام امنیت ملی جمهوری اسلامی را در اختیار گرفته است.

در سطح بعدی این هرم، مقام‌های انتصابی قدرتمندی قرار دارند؛ از جمله احمد وحیدی، فرمانده کل سپاه پاسداران؛ علی عبداللهی، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح؛ و حسین نجات، فرمانده قرارگاه ثارالله سپاه در تهران.

تعیین جایگاه قالیباف دشوارتر است. شبکه نزدیک به او همچنان نفوذ دارد و عبداللهی نیز از همکاران قدیمی اوست، اما موقعیت شخصی قالیباف در مقایسه با چند ماه پیش ضعیف‌تر به نظر می‌رسد.

یک مرزبندی مهم نیز وجود دارد: قالیباف و پزشکیان مقام‌های انتخابی‌اند، اما طائب، رضایی، وحیدی، عبداللهی و نجات انتصابی هستند. در جمهوری اسلامی، مناصب وابسته به رهبر و دستگاه امنیتی همواره قدرت بیشتری از سمت‌های انتخابی داشته‌اند.

این سلسله‌مراتب ثابت نیست، اما ساختار قدرت اکنون روشن‌تر از روزهای پس از مرگ علی خامنه‌ای است. زیر نظر مجتبی خامنه‌ای، هرم مشخص‌تری شکل گرفته که در آن همان چهره‌های قدیمی، بسته به میزان نزدیکی‌شان به رهبر، قدرتمند یا به حاشیه رانده می‌شوند.

علی خامنه‌ای با جابه‌جایی مقام‌ها و تنظیم نفوذ شبکه‌های رقیب، مانع شکل‌گیری یک مرکز مستقل قدرت می‌شد. مجتبی خامنه‌ای نیز در همین نظام پرورش یافته است؛ بنابراین جایگاه کنونی طائب و رضایی را باید موقت دانست. بازیگران تقریباً همان افراد قبلی‌اند، اما فاصله آنها با مرکز قدرت دائماً تغییر می‌کند.

اختلافی که به صعود رضایی انجامید

انتصاب رضایی پس از اختلافی جدی بر سر مذاکرات جمهوری اسلامی و آمریکا صورت گرفت. تفاهم‌نامه‌ای که میان قالیباف و جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهوری آمریکا، مذاکره و سپس به امضای رؤسای جمهوری دو کشور رسید، واکنش منفی هواداران حکومت را برانگیخت. منتقدان، قالیباف و پزشکیان را به عبور از خطوط تعیین‌شده از سوی مجتبی خامنه‌ای متهم کردند.

مجتبی خامنه‌ای در نخستین پیام مکتوب خود در مقام رهبر، خواستار دریافت غرامت از دشمنان جمهوری اسلامی شده و بر استفاده از بسته‌بودن تنگه هرمز به‌عنوان اهرم فشار تأکید کرده بود:

«از دشمن غرامت خواهیم گرفت و اگر ندهند، به اندازه‌ای که خودمان صلاح بدانیم، از اموالشان توقیف خواهیم کرد و اگر نشد، همان اندازه از اموالشان را نابود خواهیم کرد.»

منتقدان می‌گفتند قالیباف و پزشکیان اجازه نداشتند با روندی موافقت کنند که پیش از تأمین خواسته‌های جمهوری اسلامی به بازگشایی هرمز منجر شود. آن دو در مقابل گفتند توافق به تصویب شورای عالی امنیت ملی رسیده است. مجتبی خامنه‌ای نیز گفت «از اساس» نظر دیگری داشته، اما پس از تضمین پزشکیان درباره حفظ حقوق ایران و «جبهه مقاومت» با آن موافقت کرده است.

رضایی در این اختلاف موضع سخت‌گیرانه‌تری داشت و با هر توافقی که خواسته‌های تهران را تأمین نکند، مخالف بود. او خواستار انتقام کشته‌شدن علی خامنه‌ای، خروج نیروهای آمریکایی، دریافت غرامت جنگی و کنترل دائمی ایران بر تنگه هرمز، از جمله دریافت هزینه عبور کشتی‌ها، شد و اندکی بعد به دبیری شورای عالی امنیت ملی رسید.

این تحولات ثابت نمی‌کند دبیر پیشین شورا به‌دلیل همین اختلاف برکنار شده است؛ اما اکنون یکی از سرسخت‌ترین مدافعان رویکرد تهاجمی در مرکز تصمیم‌گیری‌های امنیت ملی قرار دارد.

هرمز و محاسبات تهران

تازه‌ترین اظهارات رضایی نشان می‌دهد موضع تهران درباره تنگه هرمز سخت‌تر شده است. پیش از این، بازگشایی تنگه عمدتاً به پایان محاصره دریایی و گاه برقراری آتش‌بس در لبنان مرتبط می‌شد؛ اما اکنون تهران آن را به مجموعه بسیار گسترده‌تری از خواسته‌ها پیوند زده است.

هرمز دیگر صرفاً ابزاری برای گرفتن یک امتیاز مشخص از آمریکا نیست. تهران به‌طور فزاینده‌ای آن را وسیله‌ای برای گسترش هزینه‌های اقتصادی جنگ و جبران بخشی از برتری نظامی آمریکا و اسرائیل می‌داند. به تعبیر برخی تحلیلگران نزدیک به سپاه، ایران جنگی نظامی علیه خود را به مشکلی اقتصادی برای سراسر جهان تبدیل کرده است.

این طرز فکر، نگاه آنان به آرامش کنونی را نیز شکل می‌دهد. آنان جنگ را پایان‌یافته نمی‌دانند و معتقدند آمریکا و اسرائیل ممکن است بار دیگر به عملیات نظامی روی آورند. نگرانی‌شان این است که یک توافق موقت به دونالد ترامپ اجازه دهد پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، بازارهای انرژی را آرام و فشار اقتصادی داخلی را کاهش دهد، درحالی‌که گزینه بازگشت به جنگ را برای آینده حفظ می‌کند.

این موضوع توضیح می‌دهد چرا رسانه‌های حکومتی ایران و تحلیلگران نزدیک به سپاه، با دقت بازار جهانی نفت، قیمت بنزین در آمریکا و نرخ تورم این کشور را دنبال می‌کنند. حتی تغییرات نسبتاً کوچک قیمت‌ها نیز از نظر تأثیر احتمالی آن بر افکار عمومی آمریکا بررسی می‌شود.

از نگاه آنان، صرف‌نظرکردن از اهرم هرمز نه‌تنها به معنای ازدست‌دادن مهم‌ترین ابزار فشار اقتصادی ایران است، بلکه می‌تواند در زمانی که تهران، ترامپ را از نظر سیاسی آسیب‌پذیر می‌داند، به او کمک کند.

اما این محاسبه یک نقطه کور جدی دارد. درحالی‌که این تحلیلگران تغییرات نسبتاً کوچک قیمت‌ها در آمریکا را به‌دقت دنبال می‌کنند، توجه بسیار کمتری به فشار اقتصادی به‌مراتب سنگین‌تر در داخل ایران دارند. بر اساس گزارش‌ها، نرخ تورم سالانه به حدود ۶۲ درصد رسیده و تورم مواد غذایی در ماه ژوئیه ۱۳۴ درصد بوده است. قیمت روغن خوراکی ۲۶۱ درصد و گوشت ۱۴۵ درصد افزایش یافته است. این وضعیت برای خانوارهای ایرانی به معنای سقوط شدید قدرت خرید است.

راهبرد تهران بر این فرض بزرگ استوار است که اقتصاد و جامعه ایران می‌توانند فشار طولانی‌مدت را بیش از بازارهای جهانی انرژی و رأی‌دهندگان آمریکایی تحمل کنند.

این فرض ممکن است نادرست از آب درآید. تهران شاید در تلاش باشد از تقویم سیاسی واشنگتن بهره‌برداری کند، اما ممکن است فشار اقتصادی و اجتماعی در داخل ایران زودتر به تهدیدی جدی تبدیل شود.

خطر آغاز جنگی دیگر

راهبرد تهران ضعف دیگری نیز دارد: جمهوری اسلامی می‌خواهد بازی بلندمدتی را دنبال کند، درحالی‌که هم‌زمان خود را برای یک رویارویی نظامی دیگر آماده می‌کند.

تحلیلگران نزدیک به سپاه به همکاری نیروی دریایی و نیروی هوافضای سپاه در تنگه هرمز اشاره می‌کنند. به گفته آنان، حملات موشکی ساحل‌به‌دریا علیه کشتی‌های تجاری دو هدف دارد: اجرای عملی بسته‌ماندن تنگه و تمرین برای حمله احتمالی به نیروهای دریایی آمریکا که در محاصره دریایی مشارکت دارند.

به گفته این تحلیلگران، هدف، بهبود هدف‌گیری، تاکتیک‌های موشکی و هماهنگی عملیاتی است تا در صورت آغاز دور دیگری از جنگ، ایران بتواند هزینه‌های بسیار سنگین‌تری به آمریکا تحمیل کند.

اما این اقدامات خطری جدی ایجاد می‌کند. عملیات نظامی در یکی از مهم‌ترین مسیرهای کشتیرانی جهان ممکن است بسیار سریع‌تر از راهبردهای سیاسی پیش برود. شناسایی اشتباه یک کشتی، تلفات پیش‌بینی‌نشده یا درگیری مستقیم با نیروهای آمریکایی می‌تواند ظرف چند ساعت راهبرد تدریجی تهران را به رویارویی بزرگی تبدیل کند.

بنابراین جمهوری اسلامی باید تعادلی دشوار را حفظ کند: فشار به‌اندازه‌ای باشد که کشتیرانی را مختل و هزینه اقتصادی ایجاد کند، اما نه آن‌قدر که جنگ گسترده‌تری را آغاز کند؛ جنگی که تهران در تلاش است آن را به تعویق بیندازد یا از وقوعش جلوگیری کند.

در این نگاه، آرامش کنونی به معنای صلح نیست؛ دوره آماده‌سازی است. بااین‌حال، همین آماده‌سازی ممکن است جنگ بعدی را زودتر آغاز کند.

تداوم، نه تغییر

آنچه نشانه روشنی از تغییر آن دیده نمی‌شود، جهان‌بینی حاکم بر سیاست جمهوری اسلامی است. ممکن است توافق‌هایی با واشنگتن انجام شود، تاکتیک‌ها تغییر کند یا تهران در صورت ضرورت امتیازهایی بدهد؛ اما ساختار جدید قدرت دلیلی برای انتظار تغییر بنیادین در رویکرد جمهوری اسلامی به آمریکا، اسرائیل یا منطقه ارائه نمی‌دهد.

***