افول قدرت منطقهای جمهوری اسلامی
ماجد کیالی - النهار، لبنان
جمهوری اسلامی طی دو دهه توانست خود را به یکی از قدرتهای اثرگذار خاورمیانه تبدیل کند؛ نفوذی که بیش از آنکه بر قدرت اقتصادی، فناوری یا جذابیت الگوی حکومتی ایران متکی باشد، بر شبکهای از گروههای مسلح و نیروهای نیابتی در عراق، لبنان، سوریه و یمن استوار بود.
اشغال عراق توسط آمریکا در سال ۲۰۰۳ و گسترش نفوذ گروههای نزدیک به تهران در این کشور، ضعف و اختلاف میان دولتهای عربی و بنبست روند صلح اسرائیل و فلسطینیها، فضای مناسبی برای گسترش نفوذ جمهوری اسلامی فراهم کرد. تهران نیز با حمایت گسترده از حزبالله و دیگر گروههای موسوم به «محور مقاومت»، خود را به عنوان حامی اصلی مقابله با اسرائیل معرفی کرد.
اما تحولات پس از حمله هفتم اکتبر نقطه عطفی در این روند بود. جنگ غزه و گسترش درگیری به لبنان، یمن و عراق، راهبرد «وحدت جبههها» را وارد بزرگترین آزمون خود کرد؛ آزمونی که در نهایت به تضعیف بخش مهمی از شبکه منطقهای جمهوری اسلامی انجامید.
حزبالله لبنان در حملات سنگین اسرائیل آسیب جدی دید. پس از سقوط حکومت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ نیز یکی از مهمترین حلقههای جغرافیایی و سیاسی شبکه منطقهای تهران از میان رفت و نفوذ شبهنظامیان نزدیک به جمهوری اسلامی در عراق نیز با فشارهای بیشتری روبهرو شد.
در ادامه، جنگ مستقیم ایران با آمریکا و اسرائیل ضربات بیشتری به زیرساختهای نظامی و هستهای جمهوری اسلامی وارد کرد و معادلهای را که تهران سالها بر اساس جنگ نیابتی و دور نگه داشتن درگیری از خاک ایران بنا کرده بود، تغییر داد.
یکی از مهمترین پیامدهای این تحولات، آسیب به تصویری است که جمهوری اسلامی طی دو دهه از قدرت خود ساخته بود؛ تصویری از کشوری که قادر است همزمان اسرائیل و حتی آمریکا را به چالش بکشد و در صورت وقوع جنگ، شبکه متحدان منطقهای خود را به صورت هماهنگ وارد میدان کند.
این تصویر پس از جنگ غزه و ضربات واردشده به حزبالله و دیگر متحدان تهران بهشدت آسیب دید. جمهوری اسلامی نتوانست مانع تضعیف حماس و حزبالله شود و در نهایت خود نیز وارد جنگ مستقیم شد.
همزمان، تصور تهران از شکلگیری سریع یک نظم جهانی چندقطبی و کاهش قدرت آمریکا نیز با واقعیتهای تازه روبهرو شده است. چین، روسیه، هند و دیگر اعضای اصلی بریکس نتوانستند در برابر فشار سیاسی، اقتصادی و نظامی آمریکا حمایت تعیینکنندهای از جمهوری اسلامی ارائه کنند.
استفاده تهران از تنگه هرمز به عنوان اهرم فشار نیز هزینههای تازهای برای جمهوری اسلامی ایجاد کرده است. اختلال در کشتیرانی خلیج فارس با افزایش حضور نظامی آمریکا و فشار بر بنادر و مسیرهای تجارت خارجی ایران همراه شده است.
در مجموع، جمهوری اسلامی اکنون با شرایطی متفاوت از دوران اوج نفوذ منطقهای خود روبهرو است: شبکه نیروهای نیابتی آن تضعیف شده، بخشی از زیرساختهای نظامی و هستهای آسیب دیده و مهمتر از همه، تصویر «قدرت بازدارنده و شکستناپذیر» که تهران سالها برای خود ساخته بود، با چالشی جدی مواجه شده است.
