«جانفدا»؛ نمایش بازدارندگی یا پروژهای برای کنترل خیابان؟
خلاصه مقاله عطا محامد در ایران وایر
«بلدی با کلاشینکف کار کنی؟»، «بلدی با دوشپرتاب کار کنی؟»؛ اینها جملاتی نیستند که بر دیوار یک پادگان نظامی نقش بسته باشند، بلکه تبلیغاتی هستند که این روزها بر بیلبوردهای بزرگ شهری در تهران جا خوش کردهاند. جمهوری اسلامی به دنبال آن است که مردم را در خیابانها نگه داشته و با دادن آموزش نظامی آنها را مسلح کند. اقدامی که از اردیبهشتماه و کمی پس از پایان جنگ ۳۹ روزه آغاز شده و در آن آموزش کار با انواع سلاح، از کلاشینکف و وینچستر تا آرپیجی-۷، به شهروندان کلید خورد. حالا اما با اعلام رسمی آغاز دورههای جدید آموزش نظامی از ۲۵ شهریور، پای پادگانها رسماً به زیست مدنی و خیابانهای شهر باز شده است.
پویش موسوم به «جانفدا» که از فروردین ۱۴۰۵ و در پی فزونیگرفتن تهدیدهای نظامی خارجی شکل گرفت، زیر پوشش واژههایی چون «تابآوری ملی» و «نمایش جمهوریت»، اکنون ابعاد مسلحسازی عمومی و نظامیسازی فضای شهری را دنبال میکند. دستگاههای تبلیغاتی با اعلام آمار ثبتنام ۳۱ میلیون نفر سعی دارند این مسلحسازی خیابانی را خواست عمومی نشان دهند؛ اما بررسیهای نهادهای مستقل نشان داد که در سامانه کمتر از ۴ میلیون شناسه واقعی وجود دارد. در کنار این عددسازی، گزارشهای مربوط به پرداخت حقوقهای روزانه ۲ میلیون تومانی به برخی حاضران در تجمعات شبانه که به تجمعات جانفدایان نیز شهرت یافته، نشان از آن دارد که حاکمیت به دنبال ساخت ویترینی از پشتیبانی عمومی، با ترکیب توزیع رانت مالی و ترویج اسلحه در سطح حامیان خود است.
میخواهند چه کنند؟
پویش «جانفدا» برنامهای گسترده برای ساماندهی و بسیج نیروهای مردمی در راستای اهداف دفاعی، امنیتی و اجتماعی جمهوری اسلامی است که به گفته مسوولان آن، نماد ایستادگی و وطنپرستی است. بر اساس آمارهای ارائهشده از سوی «ساسان زارع»، سخنگوی این ستاد، ۳۱ میلیون نفر در این طرح ثبتنام کردهاند که ۶۸ درصد آنان مرد و ۳۲ درصد زن هستند و بیش از ۶۰ درصد مخاطبان زیر ۴۶ سال سن دارند.
ترکیب داوطلبان طیفهای گوناگونی از جامعه را در بر میگیرد؛ از دانشآموزان و چهرههای ورزشی و هنری گرفته تا سران سه قوه که به عنوان مبلغ و سفیر این پویش معرفی شدهاند. زارع در نشست خبری خود مدعی شد: «جانفدا یک فرهنگ است، نماد مقاومت، نماد وطنپرستی؛ هر کسی که میخواهد بگوید وطنپرست هستم خودش را باید زیر جانفدا بودن بداند.»
مطالب بیشتر در سایت ایران وایر
هدف اصلی دستگاههای حکومتی در این طرح، سازماندهی و آموزش ۱۰۰۰ گردان «مقاومت ملی مردمی» و ۱۰۰۰ یگان امداد و نجات متناسب با شرایط جنگی و تهدیدات امنیتی است. مسوولان پویش ادعا میکنند ظرفیت اولیه ۱۰۰۰ گردان در کمتر از ۱۰۰ دقیقه پس از بازگشایی سامانه تکمیل شده است.
سخنگوی این پویش در تشریح ساختار آموزشها گفت: «هزار گردان در قالب پویش ملی جانفدا آموزشهای بهروز نظامی دریافت خواهند کرد و این آموزشها متناسب جنگهای امروز است که با جنگهای گذشته تفاوت دارد.» بر اساس برنامهریزیهای اعلامشده، آموزشهای نظامی و امدادی داوطلبان از تهران آغاز شده و به تدریج به سایر استانها گسترش خواهد یافت.
سرفصلهای آموزشی شامل تامین امنیت محلی، آمادگی عمومی جنگ، رصد اطلاعاتی و مقابله با اقدامات ضدجاسوسی است. اما در عین حال قرار است هدایت ریزپرندهها و نحوه بهکارگیری سلاحهای دوشپرتاب نیز آموزش داده شود. این آموزشها علاوه بر پادگانهای رسمی نیروهای مسلح، در فضاهای عمومی شهری نیز ارائه میشود؛ بهطوری که در میدان امام حسین تهران، فضایی تحت عنوان «شبهشهرک آموزش نظامی» برای آموزش عملی مردم برپا شده است.
در ساختار امنیتی-نظامی طراحیشده برای این پویش، برای زنان نیز گردانهای ویژه رزمی و آموزشهای مستقیم نظامی در نظر گرفته شده است. مسوولان تبلیغاتی حکومت با راهاندازی رزمایشهای شبیهسازیشده مانند رزمایش ۱۱۰ هزار نفری بانوان در استان تهران، به دنبال الگوسازی از «زن تراز انقلاب» در میدان دفاع و مقاومت هستند.
راه دیگری برای همبستگی؟
طرح موسوم به رزمایش «جانفدا» ابعادی از راهپیماییهای ۳۱۳ هزار نفری در پایتخت تا ثبتنام داوطلبان را در بر میگیرد. نهادهای مختلف حکومتی و تشکلهای سیاسی همسو، از جمله «حزب مؤتلفه اسلامی»، اقشار مختلف از پزشکان و طلاب تا هنرمندان و کسبه را به صفوف این پویش دعوت کردهاند تا به زعم خود انسجام اجتماعی را در برابر فشارها و جنگ ترکیبی به نمایش بگذارند.
«سیدمحسن محمودی»، رییس شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی شهرستانهای تهران، هدف اصلی از برپایی این مانورها را «ارتقای ضریب امنیت پایتخت، نمایش همدلی، همافزایی و انسجام ملی در برابر هرگونه تهدید احتمالی دشمن» عنوان میکند. «حسن حسنزاده»، فرمانده سپاه حضرت محمد رسولالله تهران بزرگ نیز پیام راهبردی این حرکت را اعلام آمادگی مردمی برای «دفاع از کشور و ساختار دفاعی» میداند.
سخنگوی پویش جانفدا نیز با دفاع از منطق آموزشهای دفاعی به شهروندان گفت: «هر چقدر یک ملت آمادهتر باشد، تهدیدها از آن ملت دورتر میشود.» دستگاههای تبلیغاتی حکومت همچنین مایل نیستند این تحرکات صرفاً واکنشی موقت به بحرانهای خارجی باقی بماند؛ چنانکه «محمدباقر ولدان»، مدیرکل تبلیغات اسلامی فارس، هدف بلندمدت را «عبور از یک واکنش مقطعی و تبدیل همبستگی ملی به جریانی ماندگار در عرصه فرهنگی و اجتماعی» عنوان کرده است.
تاکید مکرر بر تداوم این پویش و برپایی تجمعات در میادین اصلی شهرها، کارکردی دوگانه در عرصه امنیت داخلی و کنترل فضای عمومی ایفا میکند. حاکمیت با فعال نگهداشتن نیروهای خودی در سطح خیابانها، درصدد است تسلط خود بر فضای شهری را حفظ کرده و پیشاپیش امکان شکلگیری اعتراض یا ناآرامی را محدود سازد. محمودی با اشاره به اینکه «دشمن دائماً در حال برنامهریزی برای ایجاد اغتشاش است»، تداوم حضور شبانه مردم در میادین را عامل بازدارنده در برابر توطئههای داخلی و خارجی میداند.
در همین راستا، «علیاصغر جهانینژاد»، فرمانده سپاه ناحیه شهرری، با اشاره به استمرار حدود ۲۰۰ شبانه اجتماعات مردمی، گفته است دستگاههای امنیتی حتی کسانی را که «پیش از این در شبکه بسیج سازماندهی نشده بودند» در قالب گردانهای جانفدا جذب کردهاند تا علاوه بر نمایش «خونخواهی رهبر»، ویترینی از همبستگی عمومی ارائه دهند.
کاربردهای پیشبینیشده برای نیروهای «جانفدا» نیز تنها به عرصه نظامی و مانورهای امنیتی محدود نمیشود، بلکه حاکمیت در نظر دارد از این جمعیت سازمانیافته در پیشبرد تصمیمات اقتصادی و مهار بحرانهای اجتماعی استفاده کند. سازماندهی داوطلبان در قالب واحدهای محلی، امکان بهکارگیری آنان را در حوزههای امدادرسانی، خدمات اجتماعی و حتی کنترل رفتارهای عمومی فراهم میسازد.
نشانهای روشن از این رویکرد را میتوان در اظهارات «مسعود پزشکیان»، رییسجمهور ایران، دید که در جلسهای مرتبط با سیاستگذاری مصرف انرژی گفت: «طبیعتاً میتوانیم از ظرفیت اجتماعی پویش جانفدا نیز در راستای مدیریت مصرف سوخت استفاده کنیم.»
آمادگی برای جنگ شهری یا دفاع از وطن؟
در واکنشهای مطرحشده در شبکه «ایکس»، بخشی از کاربران با ابراز نگرانی نسبت به پیامدهای پویش «جانفدا»، آن را گامی در راستای ترویج خشونت شهری و مسلحکردن گروههای افراطی تلقی میکنند. یکی از کاربران با انتقاد از بیلبوردهای تبلیغاتی نوشته است: «وقتی نفوذیهای موساد تا ردههای مهم مسوولیت بگیرند، نتیجه میشود این بیلبوردهای ترویجکننده حمل اسلحه و خشونت در سطح شهر به بهانه پویش جانفدا!»
منتقدان با تاکید بر اینکه امکان مواجهه با تجهیزات متجاوزان خارجی با چنین ابزارهایی وجود ندارد، هشدار میدهند که با این اقدامات «پروژه جنگ داخلی را میتوان پیش برد!» کاربر دیگری نیز پرسیده است: «چرا میخواهی به اسم جانفدا تندروها را مسلح کنی؟» و افزوده: «حرکات اخیر پویش جانفدا داره هدف سوریهسازی ایران رو دنبال میکنه.»
گروهی دیگر نیز به تبعات امنیتی این طرح برای شهروندان عادی پرداخته و هشدار دادهاند که «تبدیل میلیونها غیرنظامی به شبهنظامی» میتواند خطری دوطرفه باشد و بهانهای برای حمله به مناطق مسکونی ایجاد کند.
در مقابل، حامیان حکومت در شبکه ایکس این پویش را نمایشی از انسجام ملی و اقتدار در برابر فشارهای خارجی تصویر میکنند. یکی از کاربران نوشته است: «ایران فقط یک جغرافیا نیست؛ ملتی است که در لحظههای حساس، یکپارچه پای وطن میایستد.» این طیف با اشاره به «رزمایش زوجهای جانفدا، موتورسواران جانفدا، دختران جانفدا» و تشکیل «هزار گردان»، این اقدام را پویشی برای تبدیل مردم به «مدافعین حقیقی وطن» توصیف کرده و بر آمادگی خود برای فداکاری تاکید کردهاند.
جنگ کلامی نتانیاهو و مشاور سیاسی مجتبی خامنهای
