ضرورت ارزیابی مستقل پیامدهای محیط‌زیستی تأسیسات زیرزمینی
وقتی امنیت یک کشور فقط با قدرت نظامی سنجیده شود، چه کسی هزینهٔ پنهان آن را در آب، خاک، کوهستان، حیات‌وحش و آیندهٔ نسل‌های بعد می‌پردازد؟
در دل کوهستان‌ها، دور از چشم شهروندان و پشت دیوارهای محرمانگی، زیرساخت‌هایی ساخته می‌شوند که هدف اعلام‌شدهٔ آن‌ها افزایش توان دفاعی و نظامی است. اما ارزیابی چنین پروژه‌هایی نباید تنها به کارکرد نظامی، هزینهٔ ساخت یا میزان بازدارندگی آن‌ها محدود بماند. هر حفاری بزرگ در دل کوه، هر جادهٔ دسترسی تازه و هر مجموعهٔ زیرزمینی، دست‌کم این پرسش را مطرح می‌کند: محیط طبیعی پیرامون آن چه تغییراتی را تجربه می‌کند و چه نهادی مسئول سنجش و انتشار این تغییرات است؟
این پرسش در ایران اهمیتی دوچندان دارد؛ کشوری که بخش‌هایی از آن با افت سطح آب‌های زیرزمینی، فرونشست زمین، خشک‌شدن تالاب‌ها و فشار بر زیست‌بوم‌های شکننده روبه‌رو هستند. پژوهش‌های مربوط به حوضهٔ زاینده‌رود و تالاب گاوخونی، نقش مدیریت آب، گسترش کشاورزی آبی، برداشت از منابع زیرزمینی و زیرساخت‌های انتقال و ذخیرهٔ آب را در تشدید بحران نشان داده‌اند. این شواهد به‌تنهایی هیچ ارتباط مستقیمی میان خشک‌شدن گاوخونی و تأسیسات نظامی زیرزمینی ثابت نمی‌کنند؛ اما روشن می‌کنند که هر فشار تازه بر منابع آب در چنین حوضه‌ای باید با حساسیت و شفافیت بررسی شود.
در این میان، مسئله فقط مصرف مستقیم آب نیست. حفاری در مناطق کوهستانی ممکن است، بسته به زمین‌شناسی و شرایط اجرا، مسیر جریان آب زیرزمینی را تغییر دهد، به چشمه‌ها و زیستگاه‌ها آسیب بزند یا با ایجاد راه‌های دسترسی، چشم‌انداز طبیعی را تکه‌تکه کند. شدت و حتی وقوع این پیامدها به محل، عمق، روش حفاری و شرایط هیدروژئولوژیک بستگی دارد؛ بنابراین نمی‌توان آن‌ها را بدون بررسی میدانی به همهٔ تأسیسات تعمیم داد.
مسئلهٔ اصلی، در نهایت، فقط این نیست که آیا یک تأسیسات نظامی آب مصرف می‌کند یا نه. پرسش بزرگ‌تر این است: آیا پیش از ساخت، هنگام بهره‌برداری و پس از آن، اثرات احتمالی چنین پروژه‌هایی بر آب، خاک، کوهستان و حیات‌وحش به‌طور مستقل ارزیابی می‌شوند؟ آیا داده‌های لازم برای بررسی عمومی در دسترس‌اند؟ و اگر محرمانگی نظامی مانع پاسخ‌گویی شود، جامعه چگونه می‌تواند میان ادعای امنیت و هزینه‌های احتمالی محیط‌زیستی داوری کند؟
هدف این مقاله طرح پرسشی جدی‌تر است: در کشوری که منابع طبیعی آن زیر فشارهای متعدد قرار دارند، آیا هزینه‌های محیط‌زیستی و اجتماعی زیرساخت‌های نظامی نیز به‌اندازهٔ هزینه‌های مالی و راهبردی آن‌ها سنجیده می‌شوند؟
