Saturday, Nov 21, 2026

صفحه نخست » مشروطه‌خواهی و جمهوری؛ ایستادن یک گام پیش از فروپاشی، ندا سرناوه

خبرنامه گویا: این مقاله برای رعایت معیارهای تحریریه، کوتاه و ویرایش شده است

sarnaveh.jpgبحث درباره آینده سیاسی ایران اغلب به انتخاب میان جمهوری و پادشاهی فروکاسته می‌شود؛ گویی دموکراسی هم یکی از چند شکل حکومت در کنار این دو است. اما این دسته‌بندی، مفاهیمی ناهم‌سنگ را در یک ردیف می‌نشاند. جمهوری و پادشاهی درباره شکل ریاست کشورند؛ دموکراسی درباره منشأ مشروعیت، مشارکت مردم و محدودیت قدرت است. یک پادشاهی می‌تواند مشروطه و دموکراتیک باشد و یک جمهوری می‌تواند اقتدارگرا بماند. بنابراین پرسش اصلی فقط این نیست که چه کسی در رأس حکومت قرار می‌گیرد؛ پرسش این است که قدرت از کجا می‌آید، چگونه مهار می‌شود و آیا شهروندان می‌توانند آن را مسالمت‌آمیز تغییر دهند یا نه.

برای روشن‌شدن این نسبت، بهتر است دموکراسی را نه یک «شکل حکومت» بلکه مجموعه‌ای از قواعد بازی بدانیم: حقوق بنیادین، آزادی انتخاب، امکان رقابت و امکان ردکردنِ گزینه‌ها. شکل حکومت و برنامه سیاسی می‌تواند موضوع رقابت باشد، اما عاملیت مردم و حقوق برابر شهروندان باید چارچوب آن رقابت بماند؛ وگرنه اکثریت می‌تواند راه انتخاب آزاد را برای دیگران ببندد و همان رأی، به ابزار مشروعیت‌بخشی به قدرت غیرپاسخ‌گو تبدیل شود.

از همین‌جا می‌توان معنای خاصی از انقلاب مشروطه را فهمید. مشروطه‌خواهی می‌تواند انقلابی خودمهارگر باشد: نیروی تغییر را تا جایی پیش ببرد که قدرتِ خودسر محدود و قانون و نمایندگی برقرار شود، اما آگاهانه از «تیر آخر» ــ فروپاشاندن یک‌باره همه نظم سیاسی و اجتماعی ــ پرهیز کند. در این معنا، مشروطه‌خواهی نه تسلیم به وضع موجود است و نه اصرار بر براندازی به هر قیمت؛ هنر آن، تبدیل فشار به محدودیت قانونی و ایستادن پیش از گسستی است که خطر خلأ قدرت و آنارشی را افزایش می‌دهد.

پس وقتی گفته می‌شود یک ساختار «اصلاح‌پذیر نیست»، باید پرسید این حکم بر چه مبنایی است. اگر فشار سیاسی و اجتماعی بتواند حاکمیت را تا آستانه براندازی ببرد، چرا نتواند یک گام پیش‌تر آن را به عقب‌نشینی وادارد؟ ممکن است حکومت تاکنون اصلاحی نپذیرفته باشد؛ اما این با اثبات ناممکن‌بودنِ هر اصلاحی فرق دارد. این راهبرد ساده یا تضمین‌شده نیست؛ حکومت‌ها همیشه عقب‌نشینی نمی‌کنند و گاهی فشار را با سرکوب پاسخ می‌دهند. بنابراین «یک گام پیش از فروپاشی ایستادن» یک شعار نیست؛ نیازمند تشخیص دقیقِ نشانه‌هاست: وجود شکاف درونی در حاکمیت، بالارفتن هزینهٔ سیاسیِ سرکوب برای حاکمیت، امکان شکل‌گیری نهادهای واسط، و آمادگی نیروهای اجتماعی برای تبدیل فشار به مطالبه‌ای مشخص و قابل‌مذاکره.

در این چارچوب، نتیجه‌ای که من برای وضعیت ایران می‌گیرم، تمسک به «ولایت فقیه مشروطه» است؛ اما این تعبیر باید دقیق باشد وگرنه به شعار مبهم تبدیل می‌شود. معنای آن این است: هیچ مقام و نهادی، از جمله ولی فقیه، بیرون از قانون و نظارت واقعی نایستد؛ اختیاراتش روشن و محدود باشد؛ پارلمان و نهادهای نظارتی مستقل بر آن نظارت کنند؛ پاسخ‌گویی آن قابل‌مطالبه باشد؛ و حق وتوی بی‌قید آن بر اراده عمومی حذف یا محدود شود.

اکنون باید تنش ظاهری موضع خود را هم روشن کنم: من جمهوری را چارچوب سیاسیِ مطلوب و افق نهایی می‌دانم، و در همان حال از «ولایت فقیه مشروطه» سخن می‌گویم. جمهوری، افقِ نهایی و چارچوبی است که در آن مشروعیت از شهروندان می‌آید و هیچ نهادی بالادست اراده عمومی نمی‌ایستد. «ولایت فقیه مشروطه» اما یک مطالبهٔ مرحلهٔ گذار است، نه تأییدِ دائمیِ آن نهاد: محدودکردن قدرت موجود، کاستن از خودسری، و ایجاد نهادهای پاسخ‌گو که راه را برای تصمیم آزادانه مردم باز کند. سرنوشت نهایی این نهاد ــ محدودشدن یا حذف ــ باید در چارچوب جمهوری و با تصمیم آزاد شهروندان و پس از بحث و سازمان‌یابی آزاد روشن شود، نه پیش از آن و نه به‌جای آن. در جمهوری آینده، هر شکل باقی‌مانده از این نهاد باید فاقد اختیار اعمال قدرت عمومیِ غیرانتخابی و هرگونه حق وتوی مستقل بر نهادهای منتخب باشد؛ در غیر این صورت، با جمهوری سازگار نخواهد بود.

رأی‌گیری به‌تنهایی دموکراسی نمی‌سازد. صورت‌بندی پرسشِ یک همه‌پرسی و گزینه‌هایی که پیش روی مردم گذاشته می‌شود، می‌تواند خود بخشی از اعمال قدرت باشد؛ مردم باید پیش از رأی، امکان بحث آزاد، سازمان‌یابی و انتخاب واقعی داشته باشند. به همین دلیل، جمهوری را نه یکی از گزینه‌ها در کنار پادشاهی که سرنوشتش را یک رأی‌گیری دوقطبی تعیین کند، بلکه چارچوبی می‌دانم که در آن رقابت واقعی و انتخاب آزاد معنا پیدا می‌کند.

بر همین اساس، اگر رضا پهلوی چنان‌که می‌گوید خواهان عاملیت‌بخشیدن به خواست ملت است، آزمون عملی این ادعا روشن است: از ادعای پادشاهی و جایگاه موروثیِ ازپیش‌تعیین‌شده بگذرد، جمهوری‌خواهی را به‌عنوان چارچوب بپذیرد و در قالب یک حزب سیاسی، مانند دیگر شهروندان، برنامه‌اش را عرضه کند و برای جلب حمایت مردم بکوشد. پذیرش حق مردم فقط به معنای پذیرفتن رأی موافق نیست؛ حق ردکردنِ گزینه‌ها و چهره‌ها نیز جزئی از همان عاملیت است. این آزمون، پیش از هر چیز آزمونِ خودِ ادعاست، نه اولتیماتومی به یک شخص؛ و همین معیار را باید درباره هر نیرویی ــ از هر طیف ــ که خود را نماینده خواست ملت می‌داند، به کار برد.

مشروطه‌خواهی را نباید به ستایش نامی تاریخی یا ترجیح یک تاج بر عمامه فروکاست. معیار آن، محدودشدن قدرت، برابری شهروندان و امکان تغییر مسالمت‌آمیز حاکمان است. نیرویی که خود را مشروطه‌خواه می‌نامد باید نشان دهد چگونه از لحظه‌ای که قدرت می‌تواند فروبپاشد، یک گام پیش‌تر می‌ایستد و آن را به پذیرش قانون و پاسخ‌گویی وامی‌دارد. نتیجهٔ دیگر این نگاه، رد هر پروژه‌ای است که پیش از تصمیم آزاد مردم، پادشاه آینده را تعیین کرده باشد.



Copyright© 1998 - 2026 Gooya.com - سردبیر خبرنامه: [email protected] تبلیغات: [email protected] Cookie & Privacy Policy