بخش نخست
در تاریخ معاصر ایران پدیدهای شگفتانگیز وجود دارد: جامعهای که نزدیک به یکونیم قرن از پیدایش روشنفکری جدید در آن میگذرد، هنوز با جماعتی از روشنفکران روبهروست که بیش از آنکه در شناخت و حل مسائل زندگی اجتماعی نقشی داشته باشند، خود به یکی از موضوعات نقد جامعه تبدیل شدهاند. روشنفکر ایرانی که زمانی مدعی آگاهیبخشی به مردم و هدایت آنان به سوی جهانی بهتر بود، اکنون در برابر نسلی قرار گرفته است که گویی نهتنها نیازی به راهنمایی او احساس نمیکند، بلکه بسیاری از باورها و داوریهای تاریخی او را مانعی در راه تحقق خواستههای خود میبیند.
این جابهجایی را نباید صرفاً به اختلافات سیاسی یا شکاف نسلی تقلیل داد. مسئله عمیقتر از آن است که با اختلاف میان جمهوریخواهی و پادشاهیخواهی، چپ و راست یا سنت و تجدد توضیح داده شود. به نظرم پرسش اساسی این است که آیا آنچه در ایران به نام روشنفکری شناخته شده، اساساً از همان سنخ فعالیت فکری بوده است که در پیدایش و تکامل تمدن جدید غربی نقشی سازنده ایفا کرده است؟
روشنفکری در معنای مورد بحث ما، صرفاً توانایی انتقاد از قدرت، اعتراض به بیعدالتی یا توصیف رنجهای انسان نیست. اعتراض را هر انسانی میتواند تجربه و بیان کند. آنچه به فعالیت فکری شأنی متمایز میبخشد، توانایی تبدیل این تجربه به شناختی منظم، نقدپذیر و قابل انتقال است؛ شناختی که بتواند بر دانش پیشینیان بیفزاید و از طریق نهادها، قواعد و روشهای عملی، در بهبود زندگی انسانها مؤثر واقع شود.
امتناع در اینجا نه به معنای فقدان استعداد اندیشیدن در ایرانیان، بلکه ناظر بر ناتوانی سنت غالب روشنفکری سیاسی در تبدیل اندیشه انتقادی به دانشی انباشتپذیر، نهادساز و مؤثر در زندگی اجتماعی است.
تمدن جدید غرب، با همه تناقضات و شکستهای تاریخی خود، محصول انباشت چنین شناختی است. از دستاوردهای رنسانس و انقلاب علمی تا عصر روشنگری و شکلگیری علوم اجتماعی، حقوق و اقتصاد جدید، با وجود انقلابها، گسستهای تاریخی و حتی کوششهایی برای دگرگونی بنیادین نظم اجتماعی، بخش بزرگی از پیشرفت تمدن غرب از مسیر حفظ، نقد، اصلاح و تکمیل دستاوردهای پیشینیان تحقق یافته است؛ فرایندی که میتوان آن را به افزودن خشتی دیگر بر بنایی تشبیه کرد که نسلهای پیشین برپا کرده بودند.
اما در ایران، بهویژه پس از گسترش اندیشههای انقلابی و تاریخباور در سده بیستم، بخش مهمی از سنت روشنفکری سیاسی در مسیری متفاوت حرکت کرد. بهجای شناخت سازوکارهای پیچیده تمدن جدید و آموختن روش اصلاح جزءبهجزء نهادهای اجتماعی، تفسیر کلیت تاریخ و جستوجوی راهی برای دگرگونی بنیادین جامعه به فضیلتی روشنفکرانه تبدیل شد. در چنین دستگاه فکری، مسئله اصلی این نبود که چگونه میتوان زندگی موجود انسانها را بهتر کرد؛ مسئله آن بود که چگونه میتوان نظمی را که ناعادلانه تشخیص داده شده از میان برداشت.
این تفاوت، صرفاً اختلاف میان دو نظریه سیاسی نیست؛ اختلاف میان دو شیوه شناخت جهان است؛ یکی مبتنی بر شناخت واقعیتهای عینی، بهرهگیری از دانش و تجربه انباشته بشری و اصلاح تدریجی و سنجیده نهادهای اجتماعی، و دیگری گرفتار در تفسیر سرنوشت تاریخ و انتظار تحقق جهانی آرمانی.
شاید از همینجا بتوان سراغ پرسشی رفت که کمتر در تاریخ روشنفکری ایران موضوع تأمل قرار گرفته است: چرا جامعه ایرانی توانست انبوهی از شاعران معترض، نویسندگان منتقد، نظریهپردازان انقلاب و مفسران تاریخ سیاسی تولید کند، اما سنتی پایدار از تفکر مسئلهمحور و نهادساز در عرصه سیاست و اجتماع پدید نیاورد؟
و مهمتر از آن، چرا پس از تجربه انقلاب اسلامی و مشاهده نتایج تاریخی اندیشههای انقلابی، بخش مهمی از این روشنفکری هنوز قادر نیست از دستگاه مفهومی گذشته خود بیرون بیاید و واقعیت جامعهای را بفهمد که دیگر حاضر نیست زندگی خود را قربانی وعده تحقق مدینه فاضله دیگری کند؟
آیا آنچه در ایران به نام روشنفکری شناختهایم، از همان آغاز با نوعی نارسایی معرفتی همراه بوده است، یا آنکه سنت نوپای شناخت تمدن جدید، پیش از رسیدن به بلوغ، زیر پای اندیشههای ایدئولوژیک و انقلابی له و لورده شد؟
شاید پاسخ به این پرسش مستلزم بازخوانی تاریخ روشنفکری ایران از زاویهای متفاوت باشد: نه تاریخ عقاید و مواضع سیاسی روشنفکران، بلکه تاریخ شیوه اندیشیدن آنان، نسبتشان با دانش و شناخت، و سهمی که در ساختن یا ویران کردن نهادهای زندگی اجتماعی داشتهاند.
این نوشته، درآمدی بر چنین بازخوانیای است.
ادامه دارد...





![one21].jpg](https://news.gooya.com/2026/11/21/one21%5D.jpg)












