Sunday, Nov 22, 2026

صفحه نخست » ژاژخواهی در سیاست ایران، وقتی تملق پاداش دارد، چه کسی حقیقت را می‌گوید؟ حسین عرب

arab.jpgدر خاطره‌ای که به دکتر پرویز ناتل خانلری نسبت داده می‌شود، او روزی همراه یکی از وزیران به دیدار محمدرضا شاه رفت. شاه در میان صحبت گفت شنیده است یکی از نشریات آمریکایی نوشته که مسئولان غربی باید به سخنان شاه ایران گوش بدهند، زیرا گفته‌های او برایشان آموزنده است. وزیر پا را فراتر گذاشت و گفت سخنان شاه را باید در دانشگاه‌های غرب تدریس کرد و با طلا نوشت.

وقتی از دیدار بیرون آمدند، خانلری از وزیر پرسید چرا چنین حرف‌هایی زده است. وزیر جواب داد که شاه دوست دارد این حرف‌ها را بشنود و ما هم می‌گوییم تا خوشش بیاید. خانلری به او گفت که با همین حرف‌ها شاه را بدبخت می‌کنند.

بخش گویای این خاطره گفت‌وگویی است که بیرون از اتاق شاه رخ می‌دهد. وزیر به‌خوبی می‌دانست چه گفته و چرا گفته است. بیرون اتاق به‌سادگی توضیح داد که هدفش خوشایند شاه بوده است. خانلری هم خطری را دید که وزیر از کنارش می‌گذشت. کسی که پیوسته چنین سخنانی می‌شنود، به‌تدریج فرصت کمتری پیدا می‌کند بفهمد کدام سخنش نادرست و کدام تصمیمش زیان‌بار بوده است.

در زبان روزمره، به رفتار آن وزیر پاچه‌خواری می‌گوییم. من "ژاژخواهی" را برای سوی دیگر این رابطه به کار می‌برم. ژاژخواهی میل به شنیدن تملق و میدان دادن به گویندگان آن است. گاهی با لبخند به یک ستایش اغراق‌آمیز آغاز می‌شود و گاهی با دلخوری از یک پرسش ساده. اطرافیان هر دو واکنش را می‌بینند و کم‌کم می‌فهمند در حضور صاحب‌اختیار چه بگویند و چه چیزهایی را ناگفته بگذارند.

این هشدار را با همهٔ دست‌اندرکاران سیاست ایران در میان می‌گذارم. در یک حزب، یک شورای سیاسی، یک تشکل کوچک یا حلقهٔ مشاوران یک چهرهٔ شناخته‌شده، هر جا تأیید کردن راه دسترسی به تصمیم‌گیران باشد، گفتن حرف صریح دشوارتر می‌شود. کسانی که جایگاه برجسته‌تری دارند، مسئولیت بیشتری هم دارند. واکنش آنان در یک جلسه یا در برابر یک پرسش علنی، به افراد بیشتری نشان می‌دهد که در آن جریان سیاسی با ستایش و مخالفت چگونه برخورد می‌شود.

آنچه در مدیریت دیدم

در دوره‌ای که مدیریت مؤسسه‌ای بزرگ را بر عهده داشتم، کسانی را دیدم که برای خودشیرینی و گرفتن امتیاز حاضر بودند هر کاری را که لازم می‌دیدند انجام دهند. بعضی از کارهایشان چنان زشت و زننده بود که از بازگفتنشان ابا دارم. آن تجربه به من نشان داد که رفتار مدیر تا چه اندازه در رواج یا مهار این پدیده سهم دارد. کارکنان خیلی زود می‌فهمند چه کسی پس از یک جلسه به مدیر نزدیک‌تر شده و چه کسی پس از طرح یک ایراد، دیگر به همان اندازه طرف مشورت قرار نمی‌گیرد.

فرض کنیم اجرای تصمیمی دشوارتر از آن شده که مدیر در آغاز تصور می‌کرد. مسئول اجرا در جلسه می‌گوید کار در مسیر درست پیش می‌رود و مشکلات موقتی‌اند. همکار دیگری که مشکل را از نزدیک دیده است، رضایت مدیر از گزارش اول را می‌بیند و بخشی از نگرانی‌اش را برای فرصت دیگری می‌گذارد. اگر چند نفر همین کار را بکنند، جلسه با رضایت ظاهری همه تمام می‌شود، در حالی که مشکل بر جای خود باقی است. چند ماه بعد مدیر ممکن است با تعجب بپرسد چرا کسی زودتر به او خبر نداده است. پاسخ این پرسش را باید در شیوهٔ برخورد او با کسانی جست‌وجو کرد که پیش‌تر کوشیده بودند خبر ناخوشایندی به او بدهند.

در سیاست، امتیاز گاهی یک دعوت به جلسه، دسترسی به یک چهرهٔ سیاسی یا اجازهٔ سخن گفتن از جانب اوست. کسی که به‌طور مرتب به حلقهٔ تصمیم‌گیری راه پیدا می‌کند، در معرفی افراد، رساندن خبرها و انتقال نظرها هم اثر می‌گذارد. اگر جایگاهش را با جلب رضایت یک نفر به دست آورده باشد، ممکن است از رساندن خبری که رضایت آن شخص را بر هم می‌زند پرهیز کند. به این ترتیب، تملق بر اطلاعاتی هم اثر می‌گذارد که تصمیم‌گیرنده بر پایهٔ آن‌ها عمل می‌کند.

وقتی نقد را به خود می‌گیریم

از کسی می‌پرسیم "این تصمیم بر چه اساسی گرفته شد؟" و او طوری پاسخ می‌دهد که انگار دربارهٔ شخصیت، شایستگی یا حیثیتش داوری کرده‌ایم. از همان لحظه موضوع عوض می‌شود. دلایل و پیامدهای تصمیم کنار می‌رود و پرسش‌کننده باید ثابت کند که قصد بی‌احترامی نداشته یا هنوز به آن شخص و جمع وفادار است. دیگر حاضران هم این صحنه را می‌بینند و دفعهٔ بعد، پیش از بیان نظرشان، به هزینه‌ای فکر می‌کنند که ممکن است برای رابطه‌شان با تصمیم‌گیرنده داشته باشد.

کسی که مسئولیت سیاسی می‌پذیرد، باید بتواند تصمیمش را جدا از شخصیت خود ببیند. تصمیم در زمان و شرایط معینی گرفته شده است و می‌توان دلایل، اطلاعات و نتایج آن را بررسی کرد. ممکن است تصمیم‌گیرنده پس از شنیدن نقد همچنان از انتخابش دفاع کند. در آن صورت، دلیلش را می‌گوید و به منتقد امکان می‌دهد همان دلیل را بررسی کند. ممکن است هم به این نتیجه برسد که بخشی از تصمیم اشتباه بوده است. اگر آن بخش را به‌روشنی مشخص کند، دیگران می‌فهمند در تصمیم بعدی چه چیزی باید تغییر کند.

این مسئولیت به‌ویژه وقتی اهمیت دارد که نقد از درون جمع مطرح شود. همکار نزدیک معمولاً بهتر از دیگران از جزئیات یک تصمیم خبر دارد و ممکن است بیش از دیگران نگران باشد که بیان نظرش به روابطش لطمه بزند. از واکنش نخست تصمیم‌گیرنده می‌توان فهمید آیا حاضر است ایراد را بشنود. از رفتار بعدی او می‌توان فهمید تا چه اندازه آن نقد را جدی گرفته است. آیا کسی که مخالفت کرد، هنگام تصمیم‌گیری بعدی هم به جلسه دعوت می‌شود؟ آیا نظرش آن‌قدر کامل شنیده شده که جمع بتواند دربارهٔ آن داوری کند؟

وقتی مخالفت به وفاداری افراد گره بخورد، ستایش آسان‌ترین راهِ حفظ رابطه می‌شود. کم‌کم ممکن است سکوت همکاران به حساب توافق گذاشته شود. در چنین جمعی تصمیم‌گیرنده از ایرادهایی بی‌خبر می‌ماند که شاید نزدیک‌ترین افراد به او بهتر از هر کس دیگری دیده باشند.

از ستایش تا بدوبیراه

در رفتار بعضی از کسانی که پیرامون رضا پهلوی دیده‌ام، فاصلهٔ میان ستایش اغراق‌آمیز و بدوبیراه گفتن گاهی بسیار کوتاه بوده است. برداشت من در برخی موارد این است که تا وقتی شخص امید دارد از نزدیکی به یک چهرهٔ سیاسی امتیازی به دست آورد، در ستایش او پیش‌قدم می‌شود. وقتی آن امید از میان می‌رود، همان کسی را که تا دیروز می‌ستود آماج حمله قرار می‌دهد. در هر جمعی که نزدیکی به تصمیم‌گیرندگان امتیاز به همراه داشته باشد، زمینهٔ چنین رفتاری وجود دارد.

دربارهٔ انگیزهٔ اشخاص باید به شواهد نگاه کرد. کسی ممکن است سال‌ها با یک چهرهٔ سیاسی همراه باشد و پس از یک تصمیم مشخص، با دلایل روشن از او فاصله بگیرد. اگر کسی دیروز از تصمیمی دفاع کرده و امروز از همان تصمیم انتقاد می‌کند، باید دید چه اطلاع تازه‌ای به دست آورده یا در ارزیابی خود به چه نتیجه‌ای رسیده است.

برای دست‌اندرکاران سیاست، خطر در این است که دل به ستایش کسانی ببندند که ماندنشان به گرفتن امتیاز وابسته است و هم‌زمان همکاران صریح خود را از دست بدهند. چه‌بسا کسی که امروز دربارهٔ تصمیمی سؤال دشواری مطرح می‌کند، در روز دشواری هم در جمع بماند و برای اصلاح آن تصمیم کمک کند. ارزش چنین همراهی را وقتی می‌توان فهمید که فرد بتواند مخالفتش را بیان کند و همچنان در کار مشترک سهمی داشته باشد.

از اتاق شاه تا شبکه‌های اجتماعی

خاطرهٔ منسوب به خانلری به روزگاری پیش از اینترنت برمی‌گردد. وزیر تملق را در اتاق شاه گفت و انگیزه‌اش را بیرون از اتاق برای خانلری توضیح داد. امروز ممکن است صحنه‌ای از یک نشست سیاسی ضبط شود و چند ساعت بعد کسانی درباره‌اش گفت‌وگو کنند که اصلاً در سالن نبوده‌اند. صحنهٔ مونیخ از همین راه به بحث عمومی راه یافت. سخنرانی تورنتو هم در دسترس است و هر خواننده‌ای می‌تواند به متن آن رجوع کند و ببیند تعبیر "در سال منتهی به دی‌ماه" در چه جمله‌ای به کار رفته است. این امکان، هم از چهرهٔ سیاسی و هم از منتقد او دقت بیشتری می‌طلبد.

در شبکه‌های اجتماعی، خودِ توجه هم می‌تواند پاداش باشد. اگر چهره‌ای سیاسی مرتب ستایش هواداران را بازنشر کند، به آنان نشان می‌دهد کدام سخن بخت بیشتری برای دیده‌شدن دارد. هواداران هم در شکل‌گیری این فضا سهم دارند. کافی است زیر یک پرسش دربارهٔ تصمیمی سیاسی، بحث به وفاداری یا انگیزهٔ پرسش‌کننده کشیده شود. کسانی که همان سؤال را دارند، می‌بینند طرح آن چه واکنشی برمی‌انگیزد و ممکن است از پرسیدن منصرف شوند. حتی در فضایی که همه امکان نوشتن دارند، هزینهٔ پرسیدن برای همه یکسان نیست.

اینترنت فرصتی برای شکستن همین چرخه هم فراهم می‌کند. یک حزب، شورا یا چهرهٔ سیاسی می‌تواند پرسشی جدی را همان‌جا که در برابر مردم مطرح شده، بازنشر کند و به اصل آن پاسخ بدهد. وقتی پاسخ در دسترس عموم باشد، کسانی که همان پرسش را در ذهن داشته‌اند می‌توانند دلایل تصمیم را بخوانند و دربارهٔ آن داوری کنند. امروز "همان جمع" حاضران در سالن و کسانی را در بر می‌گیرد که بعداً فیلم را می‌بینند و از واکنش یک چهرهٔ سیاسی درمی‌یابند که او با ستایش و پرسش چگونه برخورد می‌کند.

واکنش در برابر همان جمع

در روایت‌هایی که از رضاشاه شنیده‌ام، او گاه در برابر تملق با عتاب پاسخ می‌داد. او برای پیشبرد مقاصد خود از توان و نفوذ دیگران بهره می‌گرفت. نحوهٔ برخوردش با کسی که می‌خواست از راه ستایش اغراق‌آمیز بر او اثر بگذارد، وجه دیگری از رفتارش بود. اگر کسی در همان لحظه با عتاب روبه‌رو شود، دیگران هم می‌فهمند که این راه برای جلب نظر صاحب قدرت ثمری ندارد.

نمونه‌ای که متن آن در دسترس است، واکنش روح‌الله خمینی به سخنان فخرالدین حجازی، نمایندهٔ تهران، در دیدار با نمایندگان دورهٔ اول مجلس در ۴ خرداد ۱۳۵۹ است. خمینی پس از شنیدن ستایش حجازی گفت "من خوف این را دارم که مطالبی که آقای حجازی فرمودند درباره من، باورم بیاید." اگر کسی تصویر اغراق‌آمیزی را که اطرافیان از او می‌سازند باور کند، ممکن است توانایی خود و میزان همراهی جامعه را بیش از اندازه برآورد کند. به گمان من، رواج ستایش در پیرامون علی خامنه‌ای نیز به فاصله گرفتن او از واقعیت جامعه دامن زد.

در سیاست امروز ایران، به دلیل جایگاه برجستهٔ رضا پهلوی، واکنش‌های او بیشتر دیده می‌شود. از همین رو بر سه نمونه مکث می‌کنم. در مونیخ، سخن از واکنش به رفتار یکی از حاضران است. در فرانکفورت، شیوهٔ استفاده از تریبون گردهمایی مطرح است. سخنرانی تورنتو هم پرسشی مشخص دربارهٔ پاسخ‌گویی پیش می‌کشد.

در همایش "همکاری ملی برای نجات ایران" که ۴ مرداد ۱۴۰۴ با حضور بیش از پانصد نفر در مونیخ برگزار شد، یکی از حاضران رو به رضا پهلوی به سجده افتاد. تصویری از این صحنه و کلیپی کوتاه از آن منتشر شده است. انتظار من از هر چهرهٔ سیاسی در چنین موقعیتی روشن است. همان‌جا، در برابر همان جمع، با صراحت و عتاب بگوید «برخیزید. انسان در برابر هیچ‌کس سجده نمی‌کند.» اعتراض علنی اهمیت دارد، چون حاضران هم شاهد آن رفتار بوده‌اند. شهروند باید بتواند روبه‌روی هر چهرهٔ سیاسی راست بایستد، سؤال کند و اگر لازم بود مخالفتش را بیان کند.

بیانیهٔ همان همایش بر برابری شهروندان و حق مردم برای انتخاب شکل حکومت آینده تأکید داشت. کسی که فردا قرار است دربارهٔ نظام سیاسی کشورش رأی بدهد، امروز هم حق دارد از هر چهرهٔ سیاسی توضیح بخواهد. نحوهٔ ادارهٔ یک گردهمایی و رفتار با حاضران نشان می‌دهد که این حق و این شأن در عمل چگونه محترم شمرده می‌شود.

وقتی تریبون از طرف همه شعار می‌دهد

در گردهمایی اخیر فرانکفورت که رضا پهلوی در آن سخنرانی کرد، گردانندگان از پشت میکروفن شعار "کینگ رضا پهلوی" سر دادند و شماری از حاضران آن را تکرار کردند. این صحنه پرسشی دربارهٔ خودِ گردهمایی پیش می‌کشد. آیا در میان حاضران جمهوری‌خواهانی هم بودند که برای هدفی مشترک آمده بودند و نمی‌خواستند این شعار از تریبون رسمی داده شود؟

برای داوری دربارهٔ این صحنه، باید از فراخوان آغاز کرد. اگر برگزارکنندگان می‌گویند گردهمایی از ابتدا ویژهٔ پادشاهی‌خواهان بوده، آیا این موضوع را پیشاپیش به‌روشنی در فراخوان اعلام کرده بودند؟ هرکس حق دارد بداند به چه جمعی دعوت شده است و بر همان اساس تصمیم بگیرد که شرکت کند یا نه. اگر فراخوان برای هدفی مشترک و خطاب به ایرانیان با گرایش‌های گوناگون منتشر شده باشد، گردانندگان مسئول‌اند تریبون را متناسب با همان دعوت اداره کنند.

هواداران پادشاهی حق دارند خواست خود را بیان کنند. مسئولیت کسی که میکروفن رسمی برنامه را در دست دارد از جنس دیگری است. وقتی او شعاری می‌دهد و شماری از حاضران آن را تکرار می‌کنند، ممکن است در فیلم‌ها و گزارش‌ها صدای همان بخش به حساب همهٔ جمع گذاشته شود. کسی که به احترام هدف مشترک در گردهمایی حضور یافته، حق دارد انتظار داشته باشد حضورش به معنای تأیید شکل معینی از حکومت تلقی نشود.

به نظر من، اینجا گردانندگان به ژاژخواهی میدان دادند. عنوانی را که هواداران پادشاهی برای رضا پهلوی به کار می‌برند، از تریبون رسمی به شعار جمع تبدیل کردند. از رضا پهلوی هم انتظار داشتم همان‌جا موضعش را روشن کند. او گفته است که شکل نظام آینده را مردم با رأی آزاد تعیین خواهند کرد. از آنچه از گردهمایی دیدم، موضع او در برابر این شعار برایم روشن نشد. او می‌توانست همان‌جا بگوید که پادشاهی‌خواهان و جمهوری‌خواهان در یک گردهمایی مشترک به یک اندازه حق حضور و اظهار نظر دارند و مردم ایران دربارهٔ شکل نظام آینده تصمیم می‌گیرند.

ارزش چنین توضیحی در این است که حق انتخاب مردم را به رفتار امروز پیوند می‌زند. هر جریان سیاسی که ایرانیان با گرایش‌های متفاوت را به کاری مشترک دعوت می‌کند، باید به آنان اطمینان بدهد که حضورشان به حساب حمایت از یک شکل حکومت یا یک چهرهٔ سیاسی گذاشته نمی‌شود. نخستین جای نشان دادن این تعهد، همان تریبونی است که برگزارکنندگان در اختیار دارند.

پرسش دی‌ماه و معنای بازنگری

رضا پهلوی در ۲۸ شهریور ۱۴۰۵، در رویداد "کوروش ۲" در تورنتو، گفت "آنچه در سال منتهی به دی‌ماه انجام گرفت، در چارچوب یک برنامه و استراتژی پنج‌گانه در سطح کلان بود". سپس توضیح داد که با توجه به ابعاد کشتار و تغییر شرایط، در تاکتیک‌ها و روش‌های اجرای آن راهبرد تغییراتی در نظر گرفته‌اند. عبارت "در سال منتهی به دی‌ماه" مهم است. او دربارهٔ چارچوب فعالیت‌های آن دوره صحبت می‌کرد. از همین‌جا می‌توان پرسید آن چارچوب در تصمیم‌های مشخص دربارهٔ اعتراضات دی‌ماه چه نقشی داشته است.

من در چند مقاله پرسش‌هایی را با رضا پهلوی در میان گذاشته‌ام و تا امروز پاسخی دریافت نکرده‌ام. پرسشم دربارهٔ دی‌ماه همچنان این است. راهبرد پنج‌گانه چه نقشی در تصمیم‌های شما و همکارانتان دربارهٔ اعتراضات دی‌ماه داشت؟ در ارزیابی امروزتان، کدام تصمیم‌ها را اشتباه می‌دانید و در شیوهٔ عمل خود چه تغییر مشخصی در نظر گرفته‌اید؟

تغییر روش ممکن است به این دلیل باشد که شرایط عوض شده است. همچنین ممکن است تجربه نشان داده باشد که یکی از فرض‌های پیشین درست نبوده یا اطلاعات لازم در زمان تصمیم‌گیری در دسترس نبوده است. این تفاوت برای فهمیدن معنای بازنگری اهمیت دارد. چه تغییری در شرایط بر تصمیم اثر گذاشته است؟ اگر در ارزیابی گذشته خطایی بوده، آن خطا چه بوده و در تصمیم بعدی چگونه از تکرارش جلوگیری خواهد شد؟

مسئولیت کشتار بر عهدهٔ آمران و عاملان آن است. پرسش من از رضا پهلوی دربارهٔ ارزیابی تصمیم‌هایی است که او و همکارانش در حوزهٔ مسئولیت خود گرفتند. دربارهٔ معیارهای آن تصمیم‌ها و درس‌هایی که از آن دوره گرفته‌اند می‌شود به مردم توضیح داد، با رعایت امنیت افرادی که ممکن است در معرض خطر باشند. اهمیت پاسخ در این است که مردم در کنار اعلام تغییر روش، دلیل و مضمون آن تغییر را هم بدانند.

همین معیار دربارهٔ همهٔ جریان‌های سیاسی ایران صدق می‌کند. وقتی حزبی اعلام می‌کند راهبردش را عوض کرده، اعضا و هوادارانش حق دارند بپرسند چه تجربه‌ای به آن تغییر انجامیده است. وقتی شورایی تصمیمی می‌گیرد، باید بتوان پرسید چه نظرهایی در جمع مطرح شده و دلایل انتخاب نهایی چه بوده است. وقتی چهره‌ای سیاسی با پرسشی دشوار روبه‌رو می‌شود، پاسخ به اصل پرسش به هوادارانش هم نشان می‌دهد که می‌توانند با او همراه باشند و به یکی از تصمیم‌هایش ایراد بگیرند.

حرف صریح را در همان اتاق بشنویم

در هر جمع سیاسی می‌توان از همین امروز چند چیز را دید. چه کسانی به جلسه دعوت می‌شوند؟ وقتی کسی خبر ناخوشایندی می‌دهد، آیا از او می‌خواهند شواهدش را توضیح دهد؟ وقتی تصمیمی نتیجهٔ مورد انتظار را ندارد، آیا جمع می‌تواند دربارهٔ سهم خودش در آن نتیجه حرف بزند؟ وقتی گردهمایی به نام هدفی مشترک برپا می‌شود، آیا تریبون آن حق حضور و اظهار نظر همهٔ دعوت‌شدگان را محترم می‌شمارد؟

هشدار من به همهٔ کسانی است که امروز در سیاست ایران مسئولیتی دارند یا می‌خواهند فردا مسئولیتی بپذیرند. در برابر ستایش اغراق‌آمیز همان‌جا واکنش نشان دهید. اگر از تصمیمی انتقاد می‌شود، به دلایل و نتایج آن تصمیم بپردازید. اگر همکاری با شما مخالفت کرد، در تصمیم بعدی هم به او فرصت بدهید حرفش را بزند. هرچه جایگاه شما برجسته‌تر باشد، افراد بیشتری از همین رفتارها می‌آموزند که در سیاست چگونه می‌توان پرسید، مخالفت کرد و پاسخ داد.

وزیرِ خاطرهٔ خانلری بیرون از اتاق شاه توانست با صراحت بگوید چرا در حضور او تملق گفته بود. برای آیندهٔ ایران، باید از همین امروز کاری کنیم که حرف صریح در همان اتاقی گفته و شنیده شود که تصمیم در آن گرفته می‌شود.



Copyright© 1998 - 2026 Gooya.com - سردبیر خبرنامه: [email protected] تبلیغات: [email protected] Cookie & Privacy Policy