زندگی چیز غریبیست. سالها قبل در مورد پیرزنی نوشتم که در کنار بساطی کوچک در بازار قرهسو نشسته و خردهریزهای خانهاش را میفروخت. اندک مدتی بعد زنی دیگر بر همان چهارپایه، همانجا نشسته بود. او نیز خردهریزهای خود را میفروخت. از او پرسیدم: «قبلاً اینجا کسی دیگر نشسته بود. او چه شد؟» با اندوهی سخت گفت: «رفت!»
قلبم گرفت با همین سادگی. امروز خودم سخت زمین خوردم، بهگونهای که توان برخاستنم نبود تا کمک برسد. به یاد چهارپایه بازار قرهسو افتادم. به چهارپایههایی که بر آن مینشینیم! گاه شاد، گاه اندوهگین، گاه حریص و سیریناپذیر. خردهریزهای دلخوشکنکی را که در طول حیات جمع کردهایم، با غرور بیشتر و بیشتر میسازیم. نهایت، پس از تکاپویی سخت، چهارپایهای که بر آن نشسته بودیم با حسرت به دیگری میسپاریم.
چه بخواهیم و چه نخواهیم، با دستانی خالی مقابل دریچهای که روزی حیات بر رویمان گشوده، میایستیم تا بار دیگر به همان جایی که آمدیم برگردیم. چرخه حیات تداوم مییابد، بیآنکه ما باشیم یا نباشیم. به یاد این نوشتهام و پیرزن نشسته بر آن چهارپایه افتادم و تصویر خود را نشسته بر آن، در حال برخاستن دیدم.
به یاد تابلوی مونالیزای «داوینچی».
تابلویی که گذشت زمان گوشههایی از آن را ساییده، چهره و لبخند مونالیزا را ماتتر ساخته بود.
به یاد سیمای پیرزن فروشنده افتادم. به یاد موهای محزون او که گذشت زمان نازکتر و سختترش کرده بود. به چشمهای آبی کمرنگ، خسته و پنهانشدهاش پشت عینک ذرهبینی.
در مقابلش میایستم. میپرسم: «این تابلوی مونالیزا چند؟»
نگاهی میکند، لبخندی میزند، میگوید: «هر چقدر دادی! پاره شده و لبخندش دیده نمیشود. تو اولین کسی هستی که میخواهی آن را بخری!»
راست میگوید! مونالیزای بیلبخند به چه درد میخورد؟ در چهرهاش خیره میشوم، به لبها و دهانی که زمان شیارهای سخت خود را بر کناره آن کشیده است. حال چهره و لبخند او هم مانند این تصویر، تصویری است محوشده در زمان.
با تابلوی بیرنگشده مونالیزا به خانه برمیگردم. سیمای پیرزن از ذهنم پاک نمیشود. نوعی همخوانی بین او و این تابلوی رنگورورفته و زندگی خود احساس میکنم.
تصویر زنی که داوینچی هرگز آن را نفروخت، سالها طول کشید تا ترسیمش کند. هر جا که رفت با خود برد. چه رازی در این نقاشی عجیب قرون وسطایی نهفته است؟
راز این لبخند چیست؟ لبخندی محو، لبخندی که به هیچ زمان و مکان، به هیچ جنسیتی تعلق ندارد! لبخندی متعلق به دنیایی ناشناس، بیانتها، بیزمان! زمانی شروعشده از ازل! امتداد یافته تا حال، تا آیندهای که نمیدانیم! لبخندی حزنآلود و پرسشگر! حزنش از چیست؟
از اندوه تنهایی انسان؟ از فانی بودن او؟ از حرص پایانناپذیر انسان به قدرت، با وجود آگاهی بر ناپایداری آن؟ «از کجا آمدهام؟ آمدنم بهر چه بود؟ به کجا میروم اکنون؟ ننمایی وطنم؟»
آیا این خود داوینچی است، عاشقی پنهانشده در پشت سیمای آرام اما در بطن خود پرآشوب مونالیزا، که صورت خود را در صورت معشوق تجلی بخشیده است؟
این مناظر جادویی پشت سر، صخرههای مریخی مهآلود، جادههای پرپیچوخم که انتهایی ندارند، این پلها که بر روی رودخانهای اساطیری ترسیم شده، ما را به کجا میبرند؟ به ژرفای ناپیدای هستی؟
مگر جهان چیزی جز تصاویری است که میآییم، برخی به شتاب، برخی به تأمل، بر آن نظاره میکنیم و با حسرت از آن میگذریم؟
مونالیزا نگاه عمیق و پرسشگر داوینچی است بر هستی.
«مجامعت عشق است، مفارقت مرگ»
حیرت است، حیرت! این سؤال بزرگ تمام هنرمندان که ساکنین مغاک میان دو جهانند. سؤال خیام است بر معمای زندگی! بر اسرار ازل! بر گفتوگوی میان من و تو از دو سوی پرده آویختهشده که چون فرو افتد، نه تو مانی و نه من!
آخرین دیدار پیر است در کوی عشق، در آخرین شب مفارقت روح از تن مولانا. تنهایی او در میان تنها: «مائیم و موج سودا، شب تا به روز تنها»
حیرت مولاناست، غرق شدن «چون» است در «بیچون».
«چه دانمهای بسیار است، لیکن من نمیدانم
که خوردم از دهانبندی در آن دریا کفی افیون»
«من طرحهای محرمانه جهان را، کوهها را دیدم که از آبها پدیدار میشدند، اولین انسان را دیدم که از جوهر درختان بود! من چهره خدای بیچهره را دیدم.»
آیا این کوههای پدیدارشده از آب، آن چهره بیچهرهشده، همانی نیست که داوینچی قرنها قبل از بورخس آن را میدید؟ و آنها را در زیباترین اثر خود ترسیم میکرد؟
مونالیزا تنها یک تصویر ساده نیست! تصویری است اندیشگون، تجلی بزرگ آفرینش انسان! عظمت انسانی که تمامی تابلو را میپوشاند. همهچیز از او آغاز میشود! عشق، زیبایی، شادی و اندوه، عظمت و بیکرانگی جهان! که انسان در مرکز آن قرار دارد؟
مونالیزا شکوه انسان است! انسانی ساده، در جامهای ساده که پیچوخمهای پیراهن او با پیچوخمهای رازآمیز صحنه پشت نگاره درهم میآمیزد و رازگونگی نهفته در تصویر را عمیقتر میسازد.
مونالیزا رازآمیز است چرا که ریشه در سرآغاز دارد! در حسهای ناملموس انسانی! «به قول سزان، به آن تجربههای آغازینی بازمیگردد که این مفاهیم بهواسطه آنها ایجاد شده است.»
راز پدیدار شدن انسان! «راز نقاشیهای سزان است در ساحت سکوت و مرگ، سکوت و ایستایی جهان در قالب آغازین خود، توقف میان وجود و عدم» مولو پونتی.
راز آن گوی بلورینی است که داوینچی بر دست مسیح داده است. «گفتمش این جام جهانبین به تو کی داد حکیم؟ گفت آن روز که این گنبد مینا میکرد.» حافظ
جام بلورین اسرارآمیزی که مسیح را بر صلیب میکشد و حلاج را بر دار: «جرمش این بود که اسرار هویدا میکرد.»
آیا تنها مونالیزا راز بزرگ داوینچی است؟ یا انسان و سرنوشت محتوم اوست که در سیمای مونالیزا به تصویر کشیده شده و راز بزرگ او را شکل میدهد؟
آیا کد داوینچی چیزی جز حیرت و آگاهی او بر ناپایداری جهان نیست؟ آیا کد داوینچی آن پیرزنی نیست که بر چهارپایهای در گوشهای از جهان، «بازار قرهسوی تاشکند»، نشسته و آخرین گیلاسهای کریستال خود را همراه با تصویر محوشده مونالیزا، همراه با تنهایی و لبخند محوشده خود در زمان، میفروشد؟
آیا آن چهارپایهای نمیباشد که در زمانی نهچندان دور من بر آن خواهم نشست!
ابوالفضل محققی

مثلث شوم؛ اسدآبادی، بازرگان و شریعتی، محمد کاظمی

















