در مقالهٔ «اتحاد اپوزیسیون، کلید تغییر رژیم!» تلاش کردم توضیح دهم که چرا بدون حداقلی از همکاری و بلوغ سیاسی، حتی در صورت تضعیف یا فرسایش جمهوری اسلامی، گذار کمهزینه و باثبات دشوار خواهد بود.
در پیوند با نوشته قبلی، لازم است اشاره شود که در کنار همه اختلافات سیاسی و ایدئولوژیک، مسئله دیگری نیز وجود دارد که کمتر درباره آن صحبت شده و بر عهده رهبران سیاسی و فکری جامعه است که دربارهٔ آن تمهیدی بیاندیشند و آن؛ گسترش نوعی فرهنگ خشمگین، حذفگرا و فرساینده در بخشی از فضای اپوزیسیون میباشد. فرهنگی که بهتدریج امکان گفتوگو و اعتماد متقابل را تضعیف میکند.
شاید هیچ چهرهای در سالهای اخیر به اندازه شاهزاده رضا پهلوی نتوانسته حضور وفعالیتهایش، شکافها، حساسیتها و تنشهای موجود در فضای اپوزیسیون ایران را آشکار کند. نوع مواجهه موافقان و مخالفان او، به یکی از روشنترین نمونههای تأثیر فرهنگ حذف، دوقطبیسازی و گرایشهای لمپنی در بخشی از فضای سیاسی اپوزیسیون تبدیل شده است؛ فرهنگی که ریشههای آن را باید هم در چهار دهه سرکوب و فرسایش اجتماعی، و هم در ادبیات سیاسی مبتنی بر حذف و دشمنسازی در جمهوری اسلامی جستوجو کرد.
رضا پهلوی در عین حال یکی از معدود شخصیتهایی است که همزمان محل حمایت گسترده، نقدهای جدی و مناقشات دائمی نیز بوده است. بخشی از این نقدها متوجه تیم و مجموعه همکاران اوست؛ نقدهایی که گاه از سر دغدغه ملی و نگرانی نسبت به آینده جنبش مخالفان جمهوری اسلامی مطرح میشوند و گاه ریشه در رقابتهای سیاسی، اختلافات شخصی یا حتی مخالفت بنیادین با خودِ شاهزاده دارند.
نگاه من قطعا از جنس دوم نیست! اگر بخواهیم منصفانه به این موضوع بنگریم، ناگزیریم نخست یک واقعیت را بپذیریم. مجموعهای که در سالهای اخیر پیرامون شاهزاده شکل گرفته، با وجود محدودیت در منابع، امکانات و نیروی انسانی، توانسته است در حوزههای مهمی دستاوردهای قابل توجهی به دست آورد: از جلبِ توجه افکار عمومی و نهادهای بینالمللی به مسئلهٔ ایران، تا گسترش ارتباطات سیاسی، طرح مسئلهٔ دوران گذار، و تلاش برای پیریزی برخی زیرساختهای فکری و اجرایی برای روزِ پس از جمهوری اسلامی. این دستاوردها را نمیتوان نادیده گرفت، بویژه آنکه بخش عمدهٔ این مسئولیتها بر دوش گروهی بسیار محدود قرار داشته؛ گروهی که حجم مأموریتهایش به مراتب بزرگتر از ظرفیت انسانی و تشکیلاتیاش بوده است.
از همین رو، هر ارزیابی منصفانهای باید پیش از هر چیز قدردانِ تلاشِ کسانی باشد که در این سالها سهمی مهم در پیشبرد این پروژهٔ سیاسی داشتهاند. اما قدردانی از تلاشها نباید مانع طرح یک پرسش اساسی شود: گام بعدی چیست؟
به نظر میرسد پروژهٔ سیاسی پیرامون شاهزاده رضا پهلوی امروز وارد مرحلهٔ تازه ای شده است؛ مرحلهای که الزاماتش با سالهای گذشته تفاوتی بنیادین دارد. اگر پیش از این مسئلهٔ اصلی تثبیت جایگاه سیاسی و اجتماعی او بود، اکنون که آن مهم دستکم تا حدِّ قابل توجهی تحقق یافته، پرسشی مهمتر پیش روی شاهزاده و همکارانش قرار دارد: چگونه میتوان سرمایهٔ محبوبیت را به سرمایهٔ اعتماد ملی تبدیل کرد؟
بحث دیگر بر سر میزان محبوبیت شاهزاده نیست. صرفنظر از مواضع موافقان و مخالفان، حضور نامش در شعارهای اعتراضی داخل کشور، استقبال گسترده از او در تجمعات ایرانیان خارج از کشور، و جایگاهش در میان بخش بزرگی از مخالفان جمهوری اسلامی، همه و همه نشاندهندهٔ سرمایهای اجتماعی و سیاسی قابل توجه و بیبدیل است. پس پرسش اصلی دیگر این نیست که چگونه میتوان رضا پهلوی را به رهبری محبوب تبدیل کرد؛ این مرحله پشت سر گذاشته شده است. پرسش اصلی این است که چگونه میتوان این محبوبیت را به اعتمادی فراگیر و ملی ارتقا داد.
میان محبوبیت و اعتماد ملی تفاوتی اساسی وجود دارد. محبوبیت یعنی افراد بسیاری از شما حمایت کنند؛ اما اعتماد ملی یعنی حتی کسانی که الزاماً هوادار شما نیستند، در یک مقطع تاریخیِ حساس به نقش شما اعتماد کنند.
در شرایط عادی سیاسی، محبوبیت میتواند برای پیروزی در یک انتخابات کافی باشد. اما در دوران گذار، مسئله صرفاً جلبِ حمایت نیست؛ مسئله کاهشِ نگرانیها و ایجاد احساس امنیت برای طیفهای گوناگون جامعه نیز هست. جامعهای که وارد دوران گذار میشود، تنها با امید زندگی نمیکند؛ با نگرانی نیز زندگی میکند. نگرانی از بی ثباتی، از انتقام، از حذف، از فروپاشی اقتصادی، و از آیندهای که هنوز شکل نگرفته است.
رهبر ملی کسی است که بتواند این نگرانیها را مدیریت کند. و شاید مهمترین تمایز میان رهبرِ محبوب و رهبرِ ملی دقیقاً در همین نقطه باشد: رهبر محبوب میتواند شور و امید بیافریند؛ اما رهبر ملی باید بتواند اعتماد ایجاد کند. اعتماد ملی یعنی چتری فراگیر برای همه، بی هیچ تبعیضی.
در سنت سیاسی و ادبی ایران نیز، مشروعیت پایدار همواره فراتر از محبوبیت صرف تعریف شده است. در شاهنامه فردوسی، «فرّ» فقط به معنای قدرت یا محبوبیت نیست؛ نوعی پذیرش و اعتماد فراگیر است که به یک فرمانروا امکان میدهد «بار ایران» را بر دوش بکشد. پادشاهان بسیاری در شاهنامه قدرت و سپاه داشتند، اما آنگاه که پیوند اعتماد میان آنان و جامعه از میان میرفت، گفته میشد که «فرّ» را از دست دادهاند.
شاید در زبان امروز سیاست بتوان گفت آنچه در ادبیات کهن ما با مفهوم «فرّ» بیان میشد، در جهان مدرن بیشتر خود را به شکل «اعتماد ملی» نشان میدهد.
در اینجا باید به نکتهای مهم اشاره کرد. بسیاری از کسانی که از نزدیک با شاهزاده رضا پهلوی در تماس و همکاری بودهاند، بر ویژگی مشترکی تأکید میکنند: سعهٔ صدر و آمادگی او برای گفتوگو و همکاری با طیفهای گوناگون فکری و سیاسی، حتی با کسانی که منتقد یا مخالف دیدگاههای او هستند. مؤیِّد این نکته تلاشهای او برای ارتباط شخصی با بسیاری از مخالفان فکری اش میباشد. همچنانکه بارها شنیده ایم که او پیوسته همهٔ نحلههای فکریای را که اولویتشان نجات ایران است به همکاری و اتحاد فراخوانده و تأکید کرده که بیایید اختلافاتمان را، در هر زمینهای که باشند، به انتخابات و صندوق رأی بسپاریم.
این موضع اهمیتی بسیار دارد، زیرا نشان میدهد مسئله، فقدان ظرفیت شخصی برای ایفای یک نقش ملی نیست. برعکس، بسیاری از پیشنیازهای چنین نقشی در منش و رویکرد سیاسی شاهزاده قابل مشاهده است. اما داشتن این ظرفیت با تبدیل آن به سرمایهای پایدار از اعتماد ملی یکسان نیست. و دقیقاً از همین نقطه است که نقش حلقهٔ پیرامون یک رهبر اهمیت حیاتی پیدا میکند.
وظیفهٔ تیم یک رهبر در دوران گذار، صرفاً افزایش محبوبیت او نیست؛ محبوبیت معمولاً مسیر خود را مییابد. وظیفهٔ مهمتر، تبدیل آن محبوبیت به اعتماد است؛ اعتمادی که بتواند نیروهای گوناگون سیاسی، اجتماعی و فکری را زیر چترِ منافع ملی گرد هم آورد. اگر قرار باشد شاهزاده رضا پهلوی روزی نقشی فراتر از رهبر یک جریان سیاسی ایفا کند، مهمترین مأموریت پیش روی همکارانش نیز همین خواهد بود: کمک به تبدیل ظرفیت موجود به اعتماد ملی.
البته در قضاوت دربارهٔ وضعیت کنونی نیز باید منصف بود. شاید بخشی از آنچه امروز به عنوان کمبود به چشم میآید، نه نتیجهٔ فقدان اراده یا درکِ مسئله، بلکه حاصلِ محدودیت ظرفیت در برابر حجم عظیم مسئولیتها باشد. روشن است که هیچ گروه کوچکی، هرچقدر هم پرتلاش و فداکار باشد، نمیتواند به تنهایی همه نیازهای یک پروژهٔ ملی در این ابعاد را پوشش دهد.
با در نظر گرفتن این واقعیت است که هدف این نوشته نه نقد تیم وفادار شاهزاده، بلکه برجسته کردن یک ضرورت است: گسترش حلقهٔ مشاوران و همکاران و توسعهٔ ظرفیتهای انسانی.
این هدف از سه مسیر قابل تحقق است:
• جذب نیروهای متخصص بیشتر
• بهرهگیری از چهره های مورد اعتماد گرایشهای گوناگون سیاسی
• ایجاد پلهای تازه میان نیروهایی که شاید در بسیاری موضوعات اختلاف نظر دارند، اما در یک هدف مشترکاند: نجات ایران و عبور کمهزینه از جمهوری اسلامی
هیچ رهبر ملیای صرفاً با اتکا به یک حلقهٔ محدود از همفکران به جایگاه ملی نرسیده است. پشت هر رهبری ملی، شبکهای گسترده از اعتماد، همکاری و مشارکت نیروهای متنوع سیاسی و اجتماعی قرار داشته است. شاید مهمترین سرمایهای که امروز باید پیرامون شاهزاده ساخته شود، نه صرفاً شبکهای از هواداران، بلکه شبکهای از اعتمادسازان باشد؛ تا فاصلهها را کاهش دهد، نگرانیها را کم کند، و زمینه را برای همکاری نیروهای گوناگون فراهم آورد.
شاید روزی که ایران از این دوران دشوار بگذرد، دیگر چندان مهم نباشد که چه کسی بیشترین هوادار را داشت. آنچه در حافظهٔ تاریخیِ یک ملت باقی میماند، نام کسانی است که توانستند میان امید و اعتماد، میان رؤیای تغییر و امکان تحقق آن، پلی بسازند.
چرا که رهبرِ محبوب میتواند مردم را به حرکت درآورد؛ اما تنها رهبرِ ملی است که میتواند یک ملت را به مقصد برساند.
جایگاه «فاز تردید» در روند گذار، اسماعیل نوری علا
پایان یک گفتوگو، ابوالفضل محققی
