پیشدرآمد:
در سالهای اخیر، همزمان با گسترش بحث درباره آینده سیاسی ایران و چگونگی پایان دادن به حاکمیت جمهوری اسلامی، سه مفهوم «هژمونی»، «ائتلاف» و «آلترناتیو» بیش از هر زمان دیگری در ادبیات سیاسی مخالفان جمهوری اسلامی مطرح شدهاند. با این حال، در بسیاری از مباحث سیاسی، این مفاهیم به جای آنکه بهدرستی از یکدیگر تفکیک شوند، گاه به جای هم به کار میروند و همین امر موجب سوءتفاهمها و اختلافات فراوان شده است.
یکی از نمونههای رایج این خلط مفهومی، این دیدگاه است که اگر یک شخصیت سیاسی از محبوبیت اجتماعی یا نفوذ سیاسی گستردهای برخوردار باشد، بهطور خودکار هم دارای هژمونی سیاسی است و هم آلترناتیو حکومت موجود محسوب میشود. بر همین اساس، شماری از هواداران شاهزاده رضا پهلوی معتقدند که ایشان نه تنها از هژمونی در میان مخالفان جمهوری اسلامی برخوردار است، بلکه خود نیز آلترناتیو جمهوری اسلامی به شمار میآید. در مقابل، گروههای دیگری این برداشت را نمیپذیرند و تعاریف متفاوتی از این مفاهیم ارائه میکنند.
فارغ از درستی یا نادرستی هر یک از این دیدگاهها، تا زمانی که مفاهیم هژمونی، ائتلاف و آلترناتیو بهصورت دقیق تعریف نشوند، هرگونه بحث درباره آینده سیاسی ایران و چگونگی براندازی جمهوری اسلامی، بیش از آنکه به روشن شدن مسیر کمک کند، بر دامنه اختلافات خواهد افزود.
در مباحث سیاسی، بهویژه در شرایطی که یک حکومت با بحران مشروعیت یا کارآمدی روبهرو است، سه مفهوم "آلترناتیو"، "هژمونی" و "ائتلاف" اهمیت ویژهای پیدا میکنند. این سه مفهوم به یکدیگر مرتبط هستند و در بسیاری از تحولات سیاسی، موفقیت یا شکست نیروهای مخالف به نحوه شکلگیری آنها بستگی دارد.
1. هژمونی چیست؟
هژمونی (Hegemony) به معنای "رهبری و برتری پذیرفتهشده" است.
در عرصه سیاسی، هژمونی زمانی شکل میگیرد که یک فرد، جریان یا گفتمان بتواند به مرجع اصلی و مورد قبول اکثریت نیروهای سیاسی و اجتماعی تبدیل شود.
هژمونی الزاماً به معنای سلطه و زور نیست. بلکه زمانی به وجود میآید که دیگران، آگاهانه یا ناآگاهانه، رهبری یک جریان را بپذیرند.
برای مثال:
- یک شخصیت سیاسی که بیشترین اعتماد عمومی را دارد.
- جریانی که توانسته است خواستههای اکثریت جامعه را نمایندگی کند.
- گفتمانی که محور وحدت نیروهای مختلف شده است.
هژمونی معمولاً از طریق ترکیبی از مشروعیت، محبوبیت، توان سازماندهی و قدرت اقناع به دست میآید.
2. ائتلاف چیست؟
ائتلاف (Coalition) به معنای همکاری و اتحاد چند گروه یا جریان سیاسی برای دستیابی به یک هدف مشترک است.
در یک ائتلاف، اعضا ممکن است در بسیاری از مسائل با یکدیگر اختلاف نظر داشته باشند، اما بر سر یک یا چند هدف مشخص با هم همکاری میکنند.
نمونه اهداف مشترک در یک ائتلاف میتواند شامل:
- تغییر حکومت موجود
- برگزاری انتخابات آزاد
- تدوین قانون اساسی جدید
- دفاع از حقوق بشر
- حفظ تمامیت ارضی کشور
باشد.
ائتلافها معمولاً موقتی هستند و پس از تحقق هدف مشترک ممکن است اعضای آن راههای متفاوتی را در پیش بگیرند.
3. آلترناتیو چیست؟
آلترناتیو (Alternative) به معنای "جایگزین" است. در سیاست، آلترناتیو به نیروی سیاسی، جریان، سازمان یا مجموعهای از نیروها گفته میشود که بتوانند در صورت کنار رفتن حکومت موجود، اداره کشور را بر عهده بگیرند.
یک آلترناتیو موفق باید دارای ویژگیهای زیر باشد:
- برنامه روشن برای آینده کشور داشته باشد.
- از حمایت بخش قابل توجهی از جامعه برخوردار باشد.
- توانایی اداره کشور و حفظ ثبات را داشته باشد.
- از مشروعیت سیاسی و اجتماعی برخوردار باشد.
- بتواند با جهان خارج تعامل کند.
به عبارت دیگر، صرف مخالفت با حکومت موجود یک جریان را به آلترناتیو تبدیل نمیکند. آلترناتیو باید بتواند این اطمینان را به مردم و جامعه بینالمللی بدهد که پس از تغییر حکومت، خلأ قدرت و هرج و مرج ایجاد نخواهد شد.
4. رابطه میان هژمونی ، ائتلاف،و آلترناتیو،
این سه مفهوم به شدت به یکدیگر وابستهاند.
الف) هژمونی عامل انسجام ائتلاف است
بسیاری از ائتلافها به دلیل فقدان یک مرجع مورد قبول همگانی دچار اختلاف و فروپاشی میشوند.
وجود یک شخصیت، نهاد یا گفتمان هژمونیک میتواند:
- اختلافات را مدیریت کند.
- اعتماد عمومی را افزایش دهد.
- از پراکندگی نیروها جلوگیری کند.
- جهت حرکت ائتلاف را مشخص سازد.
الف) ائتلاف میتواند زمینهساز شکلگیری آلترناتیو شود
در بسیاری از کشورها، نیروهای مخالف ابتدا در قالب یک ائتلاف گرد هم آمدهاند و سپس از دل آن یک آلترناتیو سیاسی شکل گرفته است.
بدون همکاری و همگرایی نیروهای مختلف، ایجاد یک جایگزین معتبر برای حکومت موجود دشوار خواهد بود.
ج) آلترناتیو بدون هژمونی پایدار نمیشود
حتی اگر یک آلترناتیو تشکیل شود، در صورتی که نتواند ائتلاف سیاسی و اجتماعی ایجاد کند، احتمال فروپاشی یا ناکارآمدی آن زیاد خواهد بود.
آلترناتیو برای موفقیت نیاز دارد که بخش بزرگی از جامعه و نیروهای سیاسی، رهبری (هژمونی) و برنامه آن را بپذیرند.
د) رابطه سه گانه هژمونی، ائتلاف، و آلترناتیو
میتوان رابطه این سه مفهوم را چنین خلاصه کرد:
- ائتلاف ابزار همکاری نیروهای مختلف است.
- هژمونی عامل رهبری و انسجام آن همکاری است.
- آلترناتیو نتیجه نهایی این فرایند و جایگزین بالقوه حکومت موجود است.
به بیان دیگر، در بسیاری از تحولات سیاسی، ائتلاف بدون هژمونی شکننده است و آلترناتیو بدون ائتلاف و هژمونی شکل نمیگیرد. هنگامی که یک جریان یا شخصیت سیاسی بتواند هژمونی لازم را ایجاد کند و نیروهای گوناگون را در قالب یک ائتلاف گرد هم آورد، امکان شکلگیری یک آلترناتیو معتبر و کارآمد افزایش مییابد.
وضعیت کنونی اپوزیسیون ایران
اگر وضعیت امروز اپوزیسیون جمهوری اسلامی را بر اساس این سه مفهوم بررسی کنیم، میتوان گفت: نخست، هژمونی سیاسی شکل گرفته و شاهزاده رضا پهلوی در این جایگاه قرار دارد.
دوم، ائتلاف فراگیر میان نیروهای اپوزیسیون هنوز به وجود نیامده است.
سوم، از آنجا که ائتلافی شکل نگرفته، آلترناتیوی نیز پدید نیامده است. در واقع، نبود ائتلاف موجب شده است که اپوزیسیون نتواند خود را به عنوان یک جایگزین منسجم و آماده برای دوران پس از جمهوری اسلامی معرفی کند.
نتیجهگیری
هژمونی به تنهایی برای تغییرات سیاسی کافی نیست. هژمونی میتواند نقطه آغاز باشد، اما برای رسیدن به هدف نهایی، باید به ائتلاف و سپس به آلترناتیو تبدیل شود. تا زمانی که نیروهای مختلف اپوزیسیون نتوانند حول اصول مشترک و منافع ملی گرد هم آیند، فاصله میان هژمونی موجود و آلترناتیو مورد نیاز همچنان پابرجا خواهد ماند.
امروز شاید مهمترین وظیفه نیروهای مخالف جمهوری اسلامی، نه اثبات برتری خود بر یکدیگر، بلکه تبدیل ظرفیت هژمونیک موجود به یک ائتلاف ملی و در نهایت ایجاد آلترناتیوی معتبر برای آینده ایران باشد.
شادی ملی، غم ملی، محمود زهرایی
تازیانه زمانه، فرامرز پارسا
