-«هنگامیکه در مجلسی ذکری از شِرک روَد چهرۀ برمکیان درخشیدن گیرد، و اگر آیتی از قرآن نزد ایشان تلات شود احادیثی از مزدک پیش آورَند.»۴

تاریخ طبری تأکید می کند:یکی از مهمترین اسباب نکبت برامکه همین بود که به زندقه میلی داشتند.۵

بسیاری از پژوهشگران، این دوره را «عصر رنسانس» دانسته اند.۶ یکی از مظاهر مهم این عصر مدارای دینی و مذهبی و رونق مجالس و محافل مناظره بود. روزبه پارسی (ابن مقفّع) نیز در خانۀ خود جلساتی برپا می کرد که بیشترِ حاضرانِ آن زنادقه و دگراندیشان بودند.۷

***

پدرِ ابن مقفّع، «دادوَیه» یا «دادگستر» از اعیان و نجیب زادگان ناحیۀ فارس بود که پس از پذیرفتن اسلام، عبدالله نامیده شد. دادوَیه از سوی حاکمِ اُمَوی عراق- حَجّاج بن یوسف ثقفی- مأمور خراج ناحیۀ فارس بود ولی گویا به علّت کوتاهی وی در وصول خراج،به دستور حجّاج مورد شکنجه قرار گرفت و دستش «مقفّع» (ناقص و فلج) شد.۸ از این هنگام «دادوَیه»،«مقفّع» نامیده شد و این نام -بعدها - لقب فرزندش -عبدالله پسر مقفّع- گردید.

ابن مقفّع حدود سال ۱۰۶/۷۲۴ تولّد یافت و نام کوچکش«روزبه»(مبارک) بود. او در دوران کودکی از فیروزآباد فارس به همراه پدر به بصره رفت و به تحصیل علوم و معارف آن عصرپرداخت و در مجالس درس ادیبان و شاعران آن شهر شرکت کرد.او از زبان پهلوی،سازمان اداری و فرهنگی دوران ساسانی آگاهیِ گسترده داشت چندانکه به روایتی«مقفّع را بر امور عَجَم آشنائی تمام بود».۹

روزبه پارسی در زبان و ادبیّات عرب چنان جایگاهی یافت که از کاتبان‌ طراز اول‌ عصر عباسی‌ بشمار آمد.او با ترجمۀ رسالات عصر ساسانی از پهلوی به عربی ضمن حفظ آنها از کتابسوزی های رایج کوشید تا به احیای مفاخر ملّی بپردازد و اعراب مسلمان را با فضل و فضیلت نیاکان خود آشنا کند.گزافه نیست اگر بگوئیم که روزبه پارسی (ابن مقفّع )برجسته ترین حافظِ حافظۀ ملّی و تاریخی ایرانیان پیش از فردوسی بود.

از جمله آثار روزبه پارسی (ابن مقفّع)می توان به رسالات زیر اشاره کرد:

مزدک نامه،

کتاب التاج در سیرت انوشیروان،

آئین نامه،

نامۀ تنسر به‌ گشنسپ،‌

رسالةُ الصحابه

(الأدب الکبیر (سخنوری بزرگ)

االأدب الصغیر (سخنوری خُرد)

خداینامه (سیَر ملوک الفرس)

خداینامه بعدها منبع اصلی شاهنامۀ ابو منصوری، دقیقی توسی و ابوالقاسم فردوسی شد. ابن مقفّع همچنین کتاب کلیله و دمنه را از پهلوی به عربی ترجمه کرد. او در آغاز این کتاب تأکید کرده:

-«...و ما چون اهل پارس را دیدیم که این کتاب را از زبان هندی به پهلوی ترجمه کردند خواستیم که اهل عراق و شام و حجاز را هم از آن نصیب باشد و به لغت تازی که زبان ایشان است ترجمه کرده آمد.»۱۰

بخش هایی از کلیه و دمنه در حقیقت ادعانامۀ روزبه پارسی علیه مظالم و مفاسد اجتماعی عصر او است. او در مقدّمۀ کلیله و دمنه یادآور شده که بابِ «بُرزویۀ طبیب» به درخواست بزرگمهر، وزیر خردمند ساسانی نوشته شده،امّا با توجه به محتوای ضددینی این باب،ابوریحان بیرونی معتقد است که باب «بُرزویه» را ابن مقفّع -خود- به کلیله و دمنه افزوده است« تا در میان سُست ‌عقیدگان تشکیکی در دین به وجود آورَد.» ^۱۱

« ... و هر طایفه ای را دیدم که در ترویج دین و تفضیل مذهبِ خویش سخنی می گفتند و گرد تقبیح ملّتِ خصم و نفی مخالفان می گشتند... بهیچ تأویل دردِ خویش درمان نیافتم و روشن شد که پای سخنِ ایشان [علمای دین] بر هویٰ بوَد...».۱۲

کردار و گفتار روزبه پارسی به سان یک اشراف زادۀ عصر ساسانی بود و این ادب و آداب در جشن ها و مهمانی های بزرگ آشکارتر می نمود.۱۳ دوستی، جوانمردی و مروّت روزبه شاید جلوه ای از اخلاق عیّارانِ عصر ساسانی بود چنانکه در ماجرای او با عبدالحمیدِ کاتب ملاحظه می کنیم:

عبدالحمیدِ کاتب از مردم فارس بود که خاندانش گویا در جنگ قادسیّه اسیر شده بود.او بعدها در شهر انبار ساکن شد که پس از تیسفون، دومین شهر مهم دوران ساسانی در غرب ایران بشمار می رفت.عبدالحمید کاتب کوشید تا آئین دیوانیِ عصر ساسانی و آموزه ‌‌‌‌های سیاسی ایرانشهری را در دربار اُموی ها عربی سازی کند.او از پیشآهنگان تداوم اندیشۀ ایرانشهری پس از اسلام بود و شایستگی ، عقلانیّت و دادگری (عدالت) در مرکز عقاید سیاسی وی قرار داشت. عبدالحمید پس از سقوط بنی امیّه متواری و سپس در خانۀ روزبه پارسی(ابن مقفّع) پنهان شد. روزی که مأموران حکومتی برای دستگیری عبدالحمید آمدند،از آن دو دوست پرسیدند:

- کدام یک از شما عبدالحمید است؟

هر یک گفت: منم!

عبدالحمید ترسید که ابن مقفّع را به جای او بکشند و لذا خود را معرّفی و تسلیم مأموران حکومت کرد.سفّاح نخستین خلیفۀ عباسی عبدالحمید کاتب را عامل چند شکست و ناکامی های عبّاسیان می دانست و لذا،در سال (۱۳۲/ ۷۴۹) او را به وضع فجیعی به قتل رساند. ^۱۴

***

مانند دیگر فرزانگان ایرانشهری، روزبه پارسی (ابن مقفّع) عقلانیّت، عدالت (دادگری) و شایستگی را عامل مشروعیّت و بقای حکومت ها می دانست؛ رسالةُ الصحابه بیانگر این نکات است.این رساله گویا خطاب به خلیفۀ عبّاسی نوشته شده و شامل توصیه هائی بود در ضرورت جدائیِ دین و سیاست ، لزوم تعیین حد و حصرِ وظایف مقامات دینی،سپاهی،سیاسی،قضائی و کشوری. ۱۵ شاید بتوان این کتاب را نخستین جلوۀ نظریّۀ«جدائی دین از دولت» دانست ؛ کتابی که شاید الهامبخش حلّاج در نوشتن دو رساله به نام های السیاسة و السياسة و الخُلفاء و الاُمراء شده بود.

***

فضل ، فضیلت و شادخواری روزبه پارسی و شیفتگی وی به تاریخ و فرهنگ ایران وقتی با بی اعتنائی وی به مناسک اسلامی درهم آمیخته می شد او را مورد سوء ظنِ شریعتمداران قرار می داد؛ خصوصاً که برخی یاران نزدیک‌ او از زنادقه و مُلحدان معروف بشمار می رفتند و مدّعیِ «معارضه با قرآن» بودند از جمله حماد عجرد، حماد راویه‌ ،مطيع بن إياس و‌ ابن‌ ابی‌ العوجا.۱۶ در مصاحبت با این زنادقه و مُلحدان بود که نوشتنِ رساله ای در «معارضه با قرآن» را به او نسبت داده اند.۱۷ سال ها بعد،حلّاج نیز مدّعیِ «معارضه با قرآن» شده بود.۱۸

بنابراین،سخن مهدی خلیفۀ عبّاسی در بارۀ روزبه پارسی خالی از حقیقت نبود:

-«کتابی در زندقه نخوانده‌ام مگر آنکه اصل آن از ابن مقفّع بوده است.»۱۹

منصور خلیفۀ عبّاسی پس از قتل ناجوانمردانۀ ابومسلم خراسانی(۱۳۷/ ۷۵۴) گویا در شخصیّت روزبه پارسی(ابن مقفّع) تصویری از یک«دشمن پنهان» را می دید. ادّعاهای سیاسیِ عموی خلیفه و حضور روزبه پارسی در دستگاه خانوادۀ وی حسّاسیّت خلیفه نسبت به این«دشمن پنهان»را تقویت می کرد.پایانِ اختلاف منصور عبّاسی و عمویِ مدّعی منجر به نوشتن«امان نامه»ای به قلم روزبه پارسی(ابن مقفّع) شد.متن این«امان نامه»جلوۀ دیگری از اخلاق، مروّت و جوانمردی بود زیرا - بی آنکه نیازی بوده باشد- در پایانِ «امان نامه»، روزبه پارسی خلیفۀ عبّاسی را متعهّد کرده بود:

-«اگر امیرالمؤمنین به عموی خود غَدر کند یا به نزدیکانش زیانی رسانَد،زنازاده خواهد بود و ضمن حرام بودنِ زنان و کنیزانش، برمسلمانان واجب است تا علیه او خروج کنند.»۲۰

منصور عبّاسی از این نکات ابراز خشم و بیزاری نمود چندانکه فوراً فردی به نام سُفیان بن معاویه را حاکم بصره کرد تا هرچه زودتر شرِّ این «زندیق گستاخ» را از سرِ خلافت کم کند.

سُفیان بن معاویه در گذشته موردِ تمسخر و تحقیرِ روزبه قرار گرفته بود و به دنبال فرصتی برای انتقام می گشت.۲۱در چنان شرایطی، ملاقات روزبه پارسی با حاکم بصره می توانست خطرناک باشد.

وقتی روزبه وارد قصر سُفیان شد نگهبان به وی گفت:«صبر كن!‌» روزبه پاسخ‌ داد:

-«در بلا صبر بايد كرد،بگو منتظر باش!‌»۲۲

این ملاقات با دشنام و دشمنیِ بسیار همراه بود چندانکه سُفیان بن معاویه فرمان داد تا روزبه را به فجیع‌ ترین شکلِ ممکن شکنجه کنند و به قتل رسانند. روزبه در آن هنگام ۳۶ سال داشت و سُفیان خطاب به وی گفته بود:

-« ای زندیق زاده! پیش از آنکه به آتش آخرت بسوزی، ترا در آتش دنیا می سوزانم.» ...آنگاه یک یک اعضاء بدن مقفّع را بُریدند و در برابر چشمانش به تنورِ آتش انداختند۲۳...

آخرین سخنان روزبه پارسی به سُفیان بن معاویه نمونۀ درخشانی از دلیریِ اندیشه بود:

-«تو مرا می کُشی و با کُشتن من هزار نفر را کشته ای، اما اگر یکصد تن مانند تو کشته شوند، جبران یکنفر را هم نخواهد کرد.»۲۴

یک سده پس از قتل فجیع روزبه پارسی رونق حماسه سُرائی در ایران و تألیف ده ها حماسۀ ملّیِ نشانۀ زندگی و زایندگیِ«ققنوس در آتش»بود.۲۵

https://mirfetros.com
[email protected]

۱ - البیان و التبیین، جاحظ، ج۱، دار و مکتبة الهلال، بیروت، ۱۴۱/۱۹۹۰، ص۲۵۳؛ الزندقه و الشعوبیّه فی العصر العباسی الاوّل، حسین عطوان، بیروت، ۱۳۶۳/ ۱۹۸۴،ص۱۴۲.در بارۀ ابو عُبیده در بخش «زنادقه و ملحدان»سخن خواهیم گفت.

۲ -حلّاج،چاپ نخست،اردیبهشت ۱۳۵۷،ص۸۶

۳ -الفهرست، الطبعة الثانية، دار المعرفة ،بيروت - لبنان،۱۴۱۷/ ۱۹۹۷ ،ص ۴۱۱

۴ - المعارف، ابن قُتیبه دینوری ،ج۱،ص ۳۸۲

۵ -تاریخ طبری،ج۱۲، صص۵۲۹۷-۵۳۱۵

۶ -در بخش های«بغداد؛ بازتاب شوکت و شکوه ساسانیان» و «بصره؛شهر فرهنگ و فلسفه ...» به این موضوع پرداخته ایم.

۷ -در بارۀ مجالس و مناظرات این عصر نگاه کنید به کتاب درخشان جوئل کرمر، احیای فرهنگی در عهد آل بویه(انسان گرائی در عصر رنسانس اسلامی) ، ترجمۀ محمد سعید حنائی کاشانی،مرکز نشر دانشگاهی، تهران ۱۳۷۵، صص ۹۴ -۱۰۳

۸ - الفهرست ،ابن النديم ،ج ۱، ص۱۵۰

۹ -«ابن مقفّع»،آذرتاش آذرنوش،دائرةالمعارف بزرگ اسلامی،ج۴ ،زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی،تهران،۱۳۷۷،ص۶۶۳

۱۰ - کلیله و دمنه، انشای ابوالمعالی نصرالله منشی، تصحیح و توضیح مجتبی مینوی، چاپ هفتم، امیرکبیر، ۱۳۶۲، ص ۴۳

۱۱- تَحْقیقُ ما لِلْهِنْد ،ترجمۀ منوچهر صدوقی سها.چاپ اول،مؤسّسـۀ مطالعـات و تحقیقات فرهنگی،تهران ،۱۳۶۲، ص ۱۲۲. در بارۀ «عبداالله ابن مقفّع و افزودن اندیشه های مانوی به کلیله و دمنه» نگاه کنید به مقالۀ فرانک جهانگرد، دو فصلنامۀ علمی تاریخ ادبیّات،دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه ملّی، بهار-تابستان ۱۴۰۱،صص۱۵۰-۱۶۶

۱۲ - کلیله و دمنه ،همان، ص ۴۸

۱۳ -برای نمونه نگاه کنید به أنساب الأشراف ،بلاذری ،ج ۴ ، دار الفكر ، بيروت، ۱۴۱۷ / ۱۹۹۶،ص ۲۱۹

۱۴ - در بارۀ عبدالحمید کاتب و جایگاه وی در ادبیّات عرب نگاه کنید به بحث جامع استاد محمّدی ملایری، تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی... (نظام دیوانی ساسانی در دولت خلفا)،ج۵،انتشارات توس،تهران، ۱۳۸۲، صص۲۴۳-۲۸۸

۱۵ - در بارۀ این رساله نگاه کنید به مقالۀ استاد عبّاس زریاب خوئی،دائرة المعارف بزرگ اسلامی ،ج۴،تهران،۱۳۷۷، صص۶۷۴-۶۷۵

۱۶ - در این باره در بخش «زنادقه و ملحدان»سخن گفته ایم.

۱۷ - پژوهشگرانان برجسته ای مانند گابریلی ،گوییدی‌، دلاویدا، نیبرگ‌ و ریشتر نوشتن این رساله به دست روزبه پارسی را تأئید کرده اند.در بارۀ روایات دیگر نگاه کنید به کتاب جنبش های اجتماعی در ایران پس از اسلام، رضا رضازادۀ لنگرودی،ویراست دوم، نشر فرهنگ نو و نشر آسیم، تهران ،۱۳۹۹،صص۲۱۳-۲۲۳

۱۸ - در این باره در بخش زندگی حلّاج سخن خواهیم گفت.

۱۹ - الفتوح،ابن اعثم کوفی،ج ۷، دارالاصول،بیروت،۱۴۱۱/ ۱۹۹۱ ،صص۳۵۶-۳۵۷ ؛ البداية والنهاية ، ابن كثير،ج۱۰ ،ص ۹۶ ؛ الامانی، سید مرتضی، ج۱، دار الفكر العربی ،بیروت،۱۹۵۴،ص۱۳۴-۱۳۵

۲۰ - أنساب الأشراف ،بلاذری ،ج ۴ ،ص ۲۲۱ ؛ کتاب الوزراء و الکُتّاب، جَهْشِیاری‌، دار الفكر الحدیث،بیروت،۱۴۰۸/۱۹۸۸، ص۶۸ ؛ الأمالی ،ج۱،ص۱۳۶

۲۱ - برای نمونه نگاه کنید به وفيات الأعيان، ابن خلّكان،ج۲ ، دار صادر ، بيروت ، ۱۹۰۰،ص۱۵۳ ؛ أنساب الأشراف، ج ۴ ، ۲۲۱ ؛البداية والنهاية ، ج۱۰ ،ص ۹۶

۲۲ - أنساب الأشراف، ج ۴ ،ص ۲۲۲

۲۳ - کتاب الوزراء و الکُتّاب، صص۶۹-۷۰ ؛ أنساب الأشراف ،ج ۴ ،ص ۲۲۲

۲۴ - حلّاج،علی میرفطروس،چاپ نخست،اردیبهشت ۱۳۵۷،ص۴۸ به نقل از کتاب الوزراء و الکُتّاب.

۲۵ - نگاه کنید به کتاب درخشان استاد ذبیح الله صفا، حماسه سرائی در ایران، چاپ چهارم، انتشارات امیر کبیر ، تهران، ۱۳۶۳ ،صص ۷۴-۱۰۹ و ۱۳۹ -۳۹۰