اگر فردا در ایران حکومتی دموکراتیک بر سر کار بیاید، آیا میتوان مطمئن بود که دموکراسی پایدار خواهد ماند؟ بسیاری از مردم احتمالاً پاسخ خواهند داد: «بله.» اما تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که پاسخ این پرسش، لزوماً مثبت نیست. تاریخ بارها ثابت کرده است که دموکراسی تنها با برگزاری انتخابات آزاد، تدوین قانون اساسی مترقی یا تغییر حکومت شکل نمیگیرد و دوام نمیآورد. دموکراسی زمانی پایدار میشود که جامعه از شهروندانی آگاه، مسئولیت پذیر وسازمانیافته برخوردار باشد؛ شهروندانی که بتوانند ازآزادیها و حقوق خود دفاع کنند. مهمترین بستر شکلگیری چنین شهروندانی، نهادهای مدنی هستند.
نهادهای مدنی مجموعههایی هستند که افراد، فارغ از گرایشهای سیاسی، عقیدتی، قومی یا مذهبی، برای تحقق یک خواست مشترک گرد هم میآیند. این خواست میتواند دفاع از حقوق زنان، بهبود وضعیت کارگران، حمایت از محیط زیست، حقوق سالمندان، مبارزه با فقر، گسترش آموزش، بهبود خدمات درمانی یا هر مطالبه اجتماعی دیگری باشد. اگرچه فعالیت این نهادها بر سیاست و تصمیمگیریهای عمومی تأثیر میگذارد، اما هدف اصلی آنها کسب قدرت سیاسی یا رقابت حزبی نیست.
آنچه اعضای یک نهاد مدنی را در کنار هم قرار میدهد، نه تعلق به یک حزب یا ایدئولوژی خاص، بلکه احساس مسئولیت نسبت به یک مسئله اجتماعی و تلاش برای حل آن است. به همین دلیل، نهادهای مدنی را میتوان یکی از مهمترین مدارس دموکراسی دانست. افراد در این نهادها میآموزند چگونه با وجود اختلاف نظر، گفتوگو کنند، به عقاید یکدیگر احترام بگذارند، مسئولیت بپذیرند، تصمیمگیری جمعی داشته باشند و برای رسیدن به هدفی مشترک همکاری کنند.
مدارا، تحمل نظر مخالف، احترام به رأی اکثریت و مشارکت در امور عمومی، ارزشهایی هستند که بیش از آنکه در کتابها آموزش داده شوند، در عمل و دردل فعالیتهای مدنی شکل میگیرند. اما نقش نهادهای مدنی به آموزش فرهنگ دموکراتیک محدود نمیشود. یکی از مهم ترین کارکردهای آنها، تبدیل مطالبات پراکنده مردم به یک نیروی اجتماعی سازمان یافته است. هر روز هزاران نفر در جامعه با مشکلات مشترکی روبرو هستند؛ اما تا زمانی که هر فرد به تنهایی اعتراض کند، صدای او به ندرت شنیده میشود.
نهادهای مدنی این صداهای پراکنده را گرد هم میآورند، به آنها انسجام میبخشند و آنها را به مطالبهای عمومی تبدیل میکنند. در چنین شرایطی، رسانهها، افکار عمومی و مسئولان دیگر نمیتوانند به آسانی از کنار آن خواسته عبور کنند. در واقع، نهادهای مدنی مطالبه خلق نمیکنند؛ آنها مطالبات موجود اما پراکنده را سازماندهی، نمایندگی و تقویت میکنند. همین سازمان یافتگی است که به یک خواست اجتماعی قدرت میبخشد و آن را به نیرویی مؤثر برای ایجاد تغییر تبدیل میکند. نهادهای مدنی؛ پلی میان گروهی از مردم با خواستی مشخص و افکارعمومی هستند.
نهادهای مدنی تنها صدای مطالبات مردم نیستند، بلکه میتوانند برنگرش جامعه، سیاستگذاری دولت و حتی روند قانون گذاری نیزتأثیر بگذارند. هنگامی که یک خواست اجتماعی به شکلی منسجم و مستمر مطرح میشود، افکار عمومی نسبت به آن حساس تر میشود، رسانهها بیشتر به آن میپردازند و مسئولان نیز ناچار میشوند در برابر آن واکنش نشان دهند. بسیاری از اصلاحات اجتماعی در جهان، نه از دل تصمیمهای ناگهانی دولتها، بلکه در نتیجه سالها تلاش، آگاهیبخشی و پیگیری نهادهای مدنی به ثمر رسیدهاند. این نهادها با گردآوری اطلاعات، مستند سازی مشکلات، آگاه کردن افکار عمومی و ایجاد همبستگی میان شهروندان، زمینه را برای اصلاح سیاستها و تصویب قوانین جدید فراهم میکنند. نهادهای مدنی همچنین حس مسئولیت اجتماعی را در جامعه تقویت میکنند. جامعهای که افراد آن تنها به مشکلات شخصی خود میاندیشند، نمیتواند جامعهای دموکراتیک باشد. دموکراسی زمانی معنا پیدا میکند که شهروندان دفاع از حقوق دیگران را نیز بخشی از مسئولیت خود بدانند. از همین رو، نهادهای مدنی تنها از یک مطالبه مشخص دفاع نمیکنند؛ آنها فرهنگ همبستگی، مشارکت و مسئولیت پذیری را نیز گسترش میدهند. به همین دلیل است که حکومتهای اقتدارگرا معمولاً از نهادهای مدنی مستقل هراس دارند.
مشکل چنین حکومتهایی تنها احزاب سیاسی نیست؛ بلکه هر نوع سازمان یافتگی مستقل شهروندان میتواند قدرت انحصاری حکومت را به چالش بکشد. جامعهای که مردم آن در انجمنها، اتحادیهها، سازمانهای زنان، تشکلهای صنفی یا نهادهای حقوق بشری فعالیت میکنند، کمتر در برابر استبداد تسلیم میشود، زیرا شهروندان آن همکاری، مطالبهگری و دفاع از حقوق خود را در عمل آموختهاند. نهادهای مدنی نقش مهم دیگری نیز بر عهده دارند؛ آنها حافظ حافظه اجتماعی جامعه هستند. بسیاری از بیعدالتیها، اگر پیگیری نشوند، به تدریج از حافظه عمومی پاک میشوند. نهادهای مدنی با ثبت رویدادها، مستندسازی، اطلاع رسانی و پیگیری مستمر، اجازه نمیدهند درد ورنج قربانیان به فراموشی سپرده شود. آنها هر مطالبه را به مطالبهای پایدار تبدیل میکنند تا زمانی که راه حلی برای آن پیدا شود.
کمپین توقف قتلهای ناموسی نمونهای روشن از این نقشآفرینی است. این کمپین فعالیت خود را تنها به محکوم کردن قتلهای ناموسی محدود نکرده، بلکه با ریشه یابی این پدیده و رسانهای کردن آن، توجه جامعه را به عوامل فرهنگی، اجتماعی و حقوقی مؤثردرشکل گیری این جنایتها جلب کرده است. این تفاوت، مرزمیان یک واکنش احساسی و یک کنش مدنی است؛ زیرا کنش مدنی تنها به محکوم کردن یک جنایت بسنده نمیکند، بلکه برای آگاهی بخشی، تغییر نگرش عمومی، اصلاح قوانین تبعیضآمیز، تقویت مسئولیت دولت در حمایت اززنان و مقابله با زمینههای فرهنگی و اجتماعی خشونت تلاش میکند.
تجربه این کمپین نشان میدهد که یک نهاد مدنی، حتی بدون برخورداری از قدرت سیاسی، میتواند با سازماندهی افکارعمومی و پیگیری مستمر، به نیرویی مؤثر برای تغییرات اجتماعی و حقوقی تبدیل شود. در کشورهای غیر دموکراتیک، اهمیت نهادهای مدنی دوچندان است. این نهادها تنها از حقوق و مطالبات شهروندان دفاع نمیکنند، بلکه جامعه را نیز برای زندگی در یک نظام دموکراتیک آماده میسازند. مشارکت در فعالیتهای مدنی، روحیه مسئولیتپذیری، همکاری، احترام به دیدگاههای متفاوت، دفاع از منافع عمومی و مشارکت در تصمیمگیریهای جمعی را تقویت میکنند.
از همین رو، نیروهای دموکراسیخواه نباید همه توان خود را صرف رقابتهای سیاسی و کسب قدرت کنند. گذاربه دموکراسی تنها با تغییر حکومت تحقق نمییابد، بلکه نیازمند جامعهای سازمانیافته و برخورداراز نهادهای مدنی مستقل و نیرومند است.
