پرفروش شدن شاهنامه به‌مثابه اضطراب سیاسی مردم ایران

سینا جهاندیده

به گزارش یکی از ناشران و کتاب‌فروشی‌های شناخته‌شده، پرفروش‌ترین کتاب در کتاب‌فروشی‌های تهران طی چند ماه اخیر شاهنامهٔ فردوسی بوده است. کسانی که استطاعتِ مالی بیشتری داشته‌اند، تصحیح چندجلدی جلال خالقی‌مطلق را خریده‌اند و کسانی که درآمدِ کمتری داشته‌اند، به شاهنامهٔ یک‌جلدیِ چاپ مسکو بسنده کرده‌اند.

این اتفاق در شرایطی رخ می‌دهد که قیمت کتاب به‌شدت افزایش یافته و حتی کتاب‌های ۲۵۰ یا ۳۰۰ صفحه‌ای گاه به حدود یک میلیون تومان رسیده‌اند؛ در نتیجه، عصر کتاب فیزیکی بیش از هر زمان دیگری در معرضِ اضمحلال قرار گرفته است. در سال ۱۴۰۵، به نظر می‌رسد خرید کتاب، در مقایسه با سال‌های گذشته، برای بخش بزرگی از جامعه به امری دشوار و غیرضروری تبدیل شده است. با این حال، درست در میانهٔ همین بحران، شاهنامه به یک استثنای معنادار تبدیل شده است.

شاید بتوان این پدیده را صرفاً با علاقهٔ ادبی یا افزایش میل به خواندن شاهنامه توضیح نداد. خرید شاهنامه امروز برای بخشی از خریداران، بیش از آنکه صرفاً خرید یک کتاب باشد، به نوعی آیین فرهنگی ـ سیاسی تبدیل شده است؛ گویی در لحظه‌ای که ایران برای بسیاری از مردم در معرض اضطراب‌های سیاسی، جغرافیایی و هویتی قرار گرفته، شاهنامه به چیزی بیش از یک متن ادبی بدل شده است: به نماد فشرده‌ای از «ایران».

از این منظر، خریدن شاهنامه نوعی کُنشِ نمادین است؛ کنشی که در آن فرد احساس می‌کند با به خانه بُردن کتاب، چیزی از ایران را نیز حفظ می‌کند. شاهنامه در این وضعیت دیگر فقط کتابی برای خواندن نیست؛ تبدیل می‌شود به شیئی که باید داشت، نگه داشت و به نسل بعد سپرد. به همین دلیل است که حتی در شرایط فروپاشی اقتصاد کتاب، خرید شاهنامه می‌تواند افزایش پیدا کند.

شاهنامه در اینجا استعاره‌ای از ایران است و خریدنش می‌تواند پاسخی نمادین به ترس از فقدانِ ایران باشد. بنابراین شاید پرفروش شدن شاهنامه در چنین شرایطی را بتوان نشانهٔ افزایش مطالعهٔ شاهنامه ندانست، بلکه آن را نشانهٔ افزایش اضطراب سیاسی و هویتی دانست؛ اضطرابی که خود را در قالب خرید یک کتاب، یا دقیق‌تر، در قالب خریدن یک نماد، نشان می‌دهد.

از این منظر، شاهنامه در وضعیت کنونی فقط یک کتاب نیست؛ آخرین پناهگاه فتیشِ کتاب است: جایی که کتاب، در لحظهٔ افول کتاب‌خوانی، بارِ چیزی بسیار بزرگ‌تر از خود را بر دوش می‌گیرد؛ بارِ ایران.