تاریخ باستان ابزار سیاست جمهوری اسلامی

سولماز ایکدر - ایران وایر | بازنویسی و تلخیص توسط خبرنامه گویا

سخنان مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، درباره حمله خشایارشا به یونان، موجی از واکنش‌ها را در میان مقام‌های جمهوری اسلامی برانگیخته است. چهره‌های حکومتی برای پاسخ به او به افتخارات ایران باستان، از کوروش هخامنشی تا شاپور ساسانی، متوسل شده‌اند؛ همان پادشاهانی که رهبران جمهوری اسلامی سال‌ها آن‌ها را «طاغوت» می‌خواندند و افتخار به حکومت‌هایشان را نکوهش می‌کردند.

روبیو در سخنرانی خود در آتن، با اشاره به حمله سپاهیان خشایارشا در سال ۴۸۰ پیش از میلاد، از غارت معابد و ویرانی آکروپولیس سخن گفت و مقاومت یونانیان را بخشی از میراث تمدن غرب توصیف کرد. این اظهارات با واکنش تند مقام‌های جمهوری اسلامی روبه‌رو شد؛ محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، با یادآوری شکست والرین، امپراتور روم، در برابر شاپور ساسانی هشدار داد: «زانو خواهید زد.» علی‌اکبر صالحی، وزیر خارجه پیشین، نیز از ایران به‌عنوان «سرزمین کوروش بزرگ» یاد کرد؛ پادشاهی که به گفته او اسیران را آزاد می‌کرد و به باورهای دیگران احترام می‌گذاشت.

اما این دفاع از پادشاهان ایران باستان با مواضع تاریخی رهبران جمهوری اسلامی تضادی آشکار دارد. علی خامنه‌ای در سال ۱۳۹۱ لشکرکشی خشایارشا به یونان را از «افتخارات تاریخی طاغوت» خوانده بود. او در سال ۱۳۹۷ نیز درباره افتخار به حکومت‌های کیانیان و هخامنشیان گفته بود: «اینها تصورات واهی و توهم است، افتخارآفرین نیست.»

مطالب بیشتر در سایت ایران وایر

روح‌الله خمینی نیز مخالفت آشکاری با ملی‌گرایی و تاریخ شاهنشاهی ایران داشت. او در سال ۱۳۵۹ اعلام کرده بود: «افراد ملی به درد ما نمی‌خورند، افراد مسلم به درد ما می‌خورند. اسلام با ملیت مخالف است.» خمینی همچنین تاریخ شاهنشاهی ایران را محکوم کرده و حتی عنوان «انوشیروان عادل» را رد کرده بود.

این تناقض تنها به سخنرانی‌ها محدود نمی‌شود. در حالی که مقام‌های جمهوری اسلامی اکنون برای مقابله با آمریکا به نام کوروش استناد می‌کنند، گردهمایی مردم در آرامگاه او در پاسارگاد، به مناسبت هفتم آبان، سال‌ها با محدودیت‌ها و برخوردهای امنیتی روبه‌رو بوده است. به بیان دیگر، استفاده از نام کوروش برای دفاع سیاسی از حکومت مجاز است، اما بزرگداشت مستقل او از سوی شهروندان همچنان با مانع مواجه می‌شود.

چرخش حکومت به سوی نمادهای ملی پس از جنگ ۱۲روزه نیز آشکارتر شد. از درخواست خامنه‌ای برای اجرای «ای ایران» در مراسم مذهبی تا نمایش مجسمه پیروزی شاپور ساسانی بر امپراتور روم در میدان انقلاب تهران، نمادهایی که زمانی در حاشیه گفتمان رسمی حکومت قرار داشتند، به ابزار نمایش قدرت و برانگیختن احساسات ملی تبدیل شدند.

پرسش اصلی این است: چگونه پادشاهانی که زمانی افتخار به آن‌ها «توهم» و «طاغوت‌پرستی» تلقی می‌شد، اکنون به پشتوانه تبلیغاتی جمهوری اسلامی تبدیل شده‌اند؟ آنچه در این تغییر موضع دیده می‌شود، استفاده گزینشی از تاریخ ایران است؛ تاریخی که حکومت هنگام رویارویی با دشمن خارجی به افتخارات آن استناد می‌کند، اما در داخل کشور همچنان برای بزرگداشت مستقل همان میراث محدودیت ایجاد می‌کند.