این نوشته را نه از سر دشمنی و نه برای مخالفت با حقوق مردم کُرد، بلکه از روی دلسوزی و نگرانی نسبت به آینده ایران مینویسم. مردم کُرد بخش جداییناپذیر از ملت ایران هستند و حقوق، امنیت و آینده آنان برای همه ایرانیان اهمیت دارد. به همین دلیل نمیتوانم نسبت به سرنوشت مردم کُرد و تصمیمهایی که ممکن است آینده آنان و دیگر شهروندان ایران را تحت تأثیر قرار دهد، بیتفاوت بمانم.
مخاطب این هشدار، تمامی احزاب و سازمانهای سیاسی کُرد ایران هستند؛ بهویژه جریانهایی که به نام مردم سخن میگویند، اما درباره اهداف نهایی سیاسی خود ابهام باقی گذاشتهاند.
واقعیت تلخ تاریخ معاصر ایران این است که مردم کُرد، مانند بسیاری از دیگر شهروندان کشور، بارها هزینه تصمیمهای حکومتها، درگیریهای مسلحانه و رقابت رهبران سیاسی را پرداختهاند. پرسش اساسی من این است: آیا هدف نهایی احزاب سیاسی کُرد، آزادی، امنیت و رفاه مردم است، یا دستیابی به قدرت سیاسی و ایجاد ساختارهای حاکمیتی تحت مدیریت خودشان؟
پس از انقلاب ۱۳۵۷، مناطق کردنشین ایران شاهد درگیریهای خونین میان جمهوری اسلامی و گروههای مسلح بودند. سرکوب نظامی، اعدامها و برخوردهای امنیتی حکومت، آسیبهای گستردهای به مردم وارد کرد. اما واقعیت تاریخی دیگری نیز وجود دارد که نباید نادیده گرفته شود. در دهه ۱۳۶۰، حتی حزب دموکرات کردستان ایران و کومله نیز وارد درگیری مسلحانه با یکدیگر شدند.
پرسش من از رهبران این سازمانها روشن است: وقتی اختلاف میان دو جریان سیاسی کُرد میتواند به جنگ و خونریزی منجر شود، چه تضمینی وجود دارد که در آینده اختلافات سیاسی را با صندوق رأی، قانون و گفتوگو حل کنند؟ آیا رهبران این احزاب تاکنون مسئولیت تاریخی چنین درگیریهایی را پذیرفتهاند؟
موضوع مهم دیگر، مسئله جمعیت و ادعای نمایندگی مردم کُرد ایران است. گزارش وزارت کشور بریتانیا، که در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ بهروز شده، برآوردهای جمعیت کُردهای ایران را بین ۷ تا ۱۵ میلیون نفر، معادل حدود ۸ تا ۱۷ درصد جمعیت کشور، ذکر میکند. آمار دقیق رسمی وجود ندارد، اما یک اصل روشن است: هیچ سازمان سیاسی نمیتواند صرفاً به دلیل فعالیت در مناطق کردنشین، خود را نماینده انحصاری تمامی مردم کُرد معرفی کند.
مردم کُرد ایران از نظر سیاسی و فکری یکدست نیستند. بسیاری از آنان ممکن است با برنامههای احزاب موجود اختلافنظر داشته باشند. آیا این احزاب حاضرند بپذیرند که تنها انتخابات آزاد و قابل نظارت میتواند میزان واقعی حمایت مردم از آنان را مشخص کند؟
موضوع دیگری که نیازمند شفافسازی است، پرچم و هویت ملی ایران است. در برخی گردهماییهای سیاسی کُردی، پرچم خورشیددار کُردستان برجستهترین نماد است؛ پرچمی که پیشینه تاریخی و فرهنگی فرامرزی دارد و در اقلیم کردستان عراق نیز استفاده میشود.
من با حفظ نمادهای فرهنگی و قومی مخالفتی ندارم. اما از احزاب سیاسی کُرد ایران میپرسم: جایگاه پرچم ملی ایران در گردهماییها و برنامههای سیاسی شما کجاست؟ آیا هویت ایرانی را بخشی از هویت سیاسی خود میدانید؟ اگر پاسخ مثبت است، چرا این موضوع را در برنامهها و نمادهای سیاسی خود شفافتر بیان نمیکنید؟
احترام به فرهنگ کُردی نباید به معنای نادیده گرفتن هویت مشترک ایرانی باشد؛ همانگونه که دفاع از یکپارچگی ایران نیز نباید بهانهای برای محدود کردن حقوق فرهنگی شهروندان کُرد شود.
در بیانیههای برخی جریانهای سیاسی کُرد از اصطلاحاتی مانند ملتها، ملیتها، خودمختاری و حق تعیین سرنوشت استفاده میشود. این مفاهیم در ادبیات سیاسی و حقوقی معانی متفاوتی دارند. استفاده از واژه ملت بهتنهایی نشانه تجزیهطلبی نیست؛ آنچه اهمیت دارد، برنامه سیاسی و حقوقی پشت این واژههاست.
در فوریهٔ ۲۰۲۶، چند حزب سیاسی کُرد ایران ائتلافی تشکیل دادند و بر حق تعیین سرنوشت تأکید کردند. ائتلاف در بیانیهٔ ۲۷ فوریه اعلام کرد که خواهان تجزیهٔ ایران نیست و حقوق مردم کُرد را در چارچوب ایرانی دموکراتیک و غیرمتمرکز دنبال میکند. پرسش من از ائتلاف این است که این تمرکززدایی در عمل چه شکلی خواهد داشت؟ چه اختیاراتی به نهادهای محلی واگذار میشود و حدود این اختیارات با چه سازوکار دموکراتیکی تعیین خواهد شد؟ بیانیهٔ رسمی ائتلاف
آیا میپذیرند که آینده نظام سیاسی کشور و تقسیم اختیارات باید از مسیر رأی آزاد شهروندان تعیین شود؟ آیا حاضرند تضمین کنند که هیچ گروه مسلحی نتواند خواسته سیاسی خود را بر دیگر ساکنان مناطق کردنشین تحمیل کند؟
ایران سرزمین مشترک مردمانی با زبانها، فرهنگها و پیشینههای متفاوت است. در مناطق غرب و شمالغرب کشور نیز کُردها، آذریها و دیگر جوامع در کنار یکدیگر زندگی میکنند. هر برنامه سیاسی که حقوق یکی از این جوامع را بر دیگری ترجیح دهد، میتواند زمینهساز اختلافات خطرناک شود.
هیچ حزبی حق ندارد به نام دفاع از یک هویت، حقوق دیگر ساکنان همان سرزمین را نادیده بگیرد. هیچ سازمانی نیز نباید با اتکا به قدرت نظامی، درباره آینده یک منطقه و تمام ساکنان آن تصمیم بگیرد.
من معتقدم به جای گرفتار شدن در کشمکشهای پایانناپذیر بر سر خودمختاری قومی، تشکیل واحدهای حاکمیتی یا طرحهای مبهم سرزمینی، باید بر تدوین یک قانون اساسی آزاد، دموکراتیک و مبتنی بر حقوق برابر تمامی شهروندان ایران تمرکز کرد.
قانون اساسی آینده باید تضمین کند که هیچ ایرانی به دلیل کُرد، آذری، فارس، بلوچ، عرب، لر، گیلک یا ترکمن بودن، از حقوق کمتری برخوردار نباشد. آزادی آموزش و پاسداشت زبان مادری، آزادی مذهب و عقیده، توسعه اقتصادی متوازن، مشارکت سیاسی، استقلال دستگاه قضایی و انتخابات آزاد باید با ضمانت اجرایی روشن در قانون پیشبینی شوند.
تمرکززدایی اداری و واگذاری اختیارات واقعی به نهادهای محلی نیز میتواند در چارچوب حفظ یکپارچگی کشور بررسی شود. اما هیچ منطقهای نباید به حیاط خلوت یک حزب سیاسی تبدیل شود و هیچ شهروندی نباید برای برخورداری از حقوق خود، ناچار به وفاداری به یک سازمان قومی یا سیاسی باشد.
در کنار این نگرانیها درباره آینده ایران، تجربه دیگر مناطق کردنشین خاورمیانه نیز درسهای مهمی در خود دارد.
به ترکیه نگاه کنیم. بر اساس برآوردهای معتبر، حدود ۲۰ میلیون کُرد در این کشور زندگی میکنند. حزب کارگران کردستان، پکک، از سال ۱۹۸۴ وارد مبارزه مسلحانه شد. بیش از چهار دهه درگیری، بیش از ۴۰ هزار کشته از میان نظامیان، اعضای گروههای مسلح و غیرنظامیان بر جای گذاشت. شهرها و روستاهای بسیاری آسیب دیدند و خانوادههای بیشماری داغدار شدند.
سرانجام پکک در سال ۲۰۲۵ اعلام کرد که مبارزه مسلحانه را کنار میگذارد و سازمان خود را منحل میکند. این تحولات یک پرسش جدی ایجاد میکند: چرا پس از دههها جنگ و چنین هزینه انسانی سنگینی، راهحل سیاسی و مذاکره دوباره در مرکز توجه قرار گرفته است؟ آیا نمیشد پیش از این از جان هزاران انسان محافظت کرد؟
تجربه اقلیم کردستان عراق نیز قابل تأمل است. در سپتامبر ۲۰۱۷، حدود ۹۲ درصد شرکتکنندگان در همهپرسی استقلال اقلیم به جدایی از عراق رأی مثبت دادند، اما مخالفت بغداد و بخش بزرگی از جامعه بینالمللی مانع تحقق استقلال شد. حکومت عراق نیز کنترل برخی مناطق مورد اختلاف، از جمله کرکوک، را دوباره به دست گرفت.
از سوی دیگر، سالها تمرکز قدرت در دو حزب اصلی اقلیم، یعنی حزب دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی کردستان، مشکلاتی در زمینه استقلال نهادها، آزادی رسانهها و پاسخگویی سیاسی ایجاد کرده است. این تجربه نشان میدهد که انتقال قدرت از یک حکومت مرکزی به ساختاری منطقهای، بهتنهایی تضمینکننده دموکراسی نیست.
اما درس تاریخی مهم دیگری نیز وجود دارد که رهبران احزاب سیاسی کُرد نباید فراموش کنند: استفاده قدرتهای منطقهای و جهانی از اختلافات مرزی و رقابتهای سیاسی احزاب کُرد برای پیشبرد منافع خود.
در جریان جنگ ایران و عراق، حکومت صدام حسین تلاش کرد از برخی گروههای مسلح کُرد ایرانی علیه جمهوری اسلامی استفاده کند. در سال ۱۹۸۱، حکومت عراق مسیر تأمین تسلیحات برای حزب دموکرات کردستان ایران را در مناطق مرزی ایجاد کرد. در سوی مقابل، جمهوری اسلامی نیز از نیروهای کُرد عراقی، از جمله حزب دموکرات کردستان عراق، در مقابله با حکومت صدام بهره گرفت. به این ترتیب، گروههایی که در دو سوی مرز فعالیت میکردند، درگیر رقابت نظامی و امنیتی دو حکومت شدند.
در سطح بینالمللی نیز نمونههای مشابهی وجود دارد. اسناد رسمی منتشرشده آمریکا نشان میدهد که واشنگتن در دهه ۱۹۷۰ از نیروهای کُرد عراقی به رهبری ملا مصطفی بارزانی حمایت مالی و نظامی میکرد. اسرائیل نیز در آن دوران با بخشی از جنبش کُردی عراق همکاری داشت. اما پس از توافق الجزایر در سال ۱۹۷۵ و تغییر شرایط سیاسی منطقه، مسیر پشتیبانی آمریکا از آن نیروها قطع شد و جنبش مسلحانه کُردهای عراق با بحران سنگینی روبهرو گردید.
در ترکیه و عراق نیز مناسبات دولتها با گروههای مختلف کُرد همواره یکسان نبوده است. دولت ترکیه در دورههایی با برخی جریانهای سیاسی اقلیم کردستان عراق همکاری کرده و همزمان با پکک درگیر بوده است. این روابط نشان میدهد که سیاست دولتها نسبت به احزاب کُرد، بیش از آنکه تابع یک اصل ثابت باشد، میتواند تحت تأثیر منافع امنیتی و منطقهای تغییر کند.
نمونه دیگری را میتوان در سوریه مشاهده کرد. آمریکا برای مبارزه با داعش از نیروهای دموکراتیک سوریه، که نیروهای کُرد بخش مهمی از آن بودند، حمایت کرد. اما در اکتبر ۲۰۱۹، عقبنشینی نیروهای آمریکایی از بخشی از مناطق مرزی، پیش از عملیات نظامی ترکیه، نگرانی شدیدی میان متحدان کُرد واشنگتن ایجاد کرد.
این نمونهها به معنای آن نیست که تمام احزاب کُرد فاقد استقلال سیاسی بودهاند یا هر همکاری خارجی الزاماً نادرست است. موضوع اصلی، خطر وابستگی به دولتهایی است که منافع راهبردی خود را بر تعهدات سیاسی به متحدان محلی مقدم میدانند.
پرسش من از رهبران احزاب سیاسی کُرد این است: آیا تاریخ برای شما درس نشده است؟ چند بار باید سیاستهای یک دولت خارجی تغییر کند و نیروهایی که به حمایت آن دل بستهاند، با پیامدهای سنگین روبهرو شوند؟ چه تضمینی وجود دارد که پشتیبانی امروز یک قدرت خارجی، فردا با تغییر منافع آن قدرت پایان نیابد؟
هیچ حکومت خارجی، چه در منطقه و چه در آن سوی جهان، موظف نیست منافع مردم کُرد را بر منافع ملی خود ترجیح دهد. این وظیفه رهبران سیاسی است که اجازه ندهند سرنوشت جوانان و خانوادههایشان به تصمیم دولتهای دیگر وابسته شود.
سخن پایانی
هشدار من به تمامی رهبران احزاب و سازمانهای سیاسی کُرد روشن است: تاریخ منطقه را با دقت بخوانید. به جوانانی فکر کنید که طی دهههای گذشته در جنگها جان باختهاند، به خانوادههایی که عزیزان خود را از دست دادهاند و به نسلهایی که به جای امنیت و توسعه، جنگ و آوارگی را تجربه کردهاند.
آینده مردم را قربانی رؤیاهای سیاسی نسنجیده نکنید. اگر هدف شما آزادی و رفاه مردم کُرد است، درباره تمامیت ارضی ایران، جایگاه پرچم ملی، حقوق تمام شهروندان، حدود اختیارات منطقهای و کنار گذاشتن خشونت پاسخهای صریح ارائه دهید.
من بهعنوان ایرانی از روی دلسوزی هشدار میدهم که راه دستیابی به حقوق پایدار را باید در قانون، آزادی، برابری و مشارکت سیاسی جستوجو کرد، نه در تکرار جنگهای گذشته یا وابستگی به قدرتهای خارجی.
به جای آنکه آینده مردم را به تصمیم دولتهای دیگر گره بزنید، برای تمام شهروندان ایران حقوق برابر و تضمینشده در قانون اساسی مطالبه کنید. ایران متعلق به همه ایرانیان است و هیچ حزب، قوم یا سازمانی مالک سرنوشت دیگران نیست.
امیر جاوید، فعال سیاسی از ترکیه



















