«دیکتاتورها و جنایتکاران پس از سالها جنایت، آن هنگام که احساس ریزش و سقوط میکنند، به ملیگرایی پناه میبرند.»
(ساموئل جانسون)
● غول را از بطری بیرون آوردند
«افراد ملی به درد ما نمیخورند، افراد مسلم به درد ما میخورند. اسلام با ملیت مخالف است. معنی ملیت این است که ما ملت را میخواهیم، ملیت را میخواهیم و اسلام را نمیخواهیم.»
(خمینی؛ سال ۵۹، تهران)
شاید این ما بودیم ـ زن و مرد، مذهبی، چپی، ملی، ملی/مذهبی و... ـ که جلو افتادیم و غول را از بطری بیرون آوردیم و «انقلابی اسلامی» به راه انداختیم که بعدها هم خاک ایران و هم بخشهایی از خاورمیانه و شمال آفریقا را شخم زد.
● ملت و ملیگرایی
مفاهیم «ملیگرایی» و «ملیت» بدون مفهوم «ملت» معنا ندارند. از منظر علمی، ملت به گروههای انسانی بزرگی گفته میشود که در روندی تاریخی، احساس تعلق و همبستگی مشترک یافتهاند و فراتر از دولتها و سیستمهای سیاسی قرار میگیرند.
گروههای انسانی، پدیدآورنده فرهنگ، سازمانهای سیاسی و ساختارهای اجتماعی هستند؛ از همین رو، یکی از اساسیترین وظایف حکومتها، حفظ و نگهداری فرهنگ ملی است.
ملیگرایی یا ناسیونالیسم نیز بر پایه «آگاهی ملی» و احساس «خودی بودن» شکل میگیرد؛ احساسی که از درون موجب اتحاد مردم و از بیرون سبب مرزبندی با دیگران میشود. عوامل تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و زبانی در شکلگیری این احساس نقش دارند.
ایران روزگاری مهد فرهنگ و تمدنی بزرگ بود، اما به دلایل گوناگون نتوانست آنگونه که باید در مسیر پیشرفت جهانی باقی بماند و در معرض سلطه قدرتهای تازهبهدورانرسیده قرار گرفت. از اینرو، زنده کردن خودآگاهی ملی و یادآوری «ما که بودیم و که هستیم» میتواند یکی از عناصر مهم در کنش سیاسی باشد.
بیتوجهی به این مسئله، از سوی کسانی که دم از ملیگرایی میزنند اما در عمل تاریخ و سنتهای این ملت را تخریب میکنند، نشانهای از ضعف درک سیاسی است. در عین حال، افراط در ملیگرایی و برتر دانستن یک ملت نسبت به دیگران نیز میتواند به شوونیسم، تنش خارجی و فشار بر اقلیتها منجر شود.
● حاصل سخن؛ فریب مردم از راه ملیگرایی
خمینی در آن سخنرانی، ملیگرایی را در برابر اسلامگرایی قرار داد و تأکید کرد که هویت اسلامی باید بر هویت ملی مقدم باشد.
اما ۴۷ سال بعد، خامنهای در یک جلسه مذهبی، از مداح حکومتی خواست بهجای نوحههای مذهبی، از «ایران» بخواند؛ تغییری که نشان میدهد حکومت پس از دههها، ناچار شده اهمیت هویت ایرانی و منافع ملی را بپذیرد.
امروز همان حکومتی که سالها هویت ملی را در حاشیه قرار داده بود، با تبلیغات گسترده و تکیه بر شعارهای وطندوستانه، تلاش میکند خود را در قامت مدافع ایران معرفی کند. حکومتی که از مردم خود هراس دارد، شبها بر طبل وطندوستی میکوبد تا شاید مسیر آزادیخواهی و رهایی ایران را منحرف کند.
● پایان
یاد و خاطره جوانان دلیرِ بهخاکخفته راه آزادی ایران گرامی باد.
کوچه کوچه! آه! بگو با من، شور نسل جوانت کو؟
وان نگاه خریدارت، پشت سرو روانت کو؟
گوی و تنگی میدانت، های و هوی جوانانت،
درتو گزمه چو پا کوبد، خواب خلق برآشوبد
در تموز رمیدنها، سایهسار امانت کو؟
هر پسین، پی دیواری، «حجله» تازه و نو داری
نقل و پول و نثار اما، جز فشاندن جانت کو؟
نقش سینه دیوارت، یاوههای دلآزارت،
تا زمانه بشویدشان، لال مانده! زبانت کو؟
این شهید و مزارش گم، آن قتیل و تبارش گم
رای خصم تبهکارت، تا دیار فنا بردت
کوچه! پیر شدی، مردی! قلب گرم جوانت کو!؟
(سیمین بهبهانی)
پاینده بماند ایران
