چگونه نفوذ اجتماعی به ابزاری برای جنگ روانی تبدیل میشود؟
هر شهروندی -- از جمله هنرمند، ورزشکار، نویسنده یا بازیگر -- حق دارد درباره مسائل سیاسی نظر بدهد؛ آزادی بیان دقیقاً بر همین اصل استوار است. اما وقتی سخن یک نفر را نه چند نفر، بلکه میلیونها نفر میشنوند، آن سخن دیگر صرفاً یک نظر شخصی نیست، بلکه متغیری تأثیرگذار در معادله افکار عمومی میشود.
این نوشته نه حق مشارکت سیاسی سلبریتیها را زیر سؤال میبرد و نه آنان را به سکوت دعوت میکند. بلکه میخواهد به این مسئله بپردازد که نفوذ اجتماعی چگونه میتواند به ابزاری برای انحراف گفتمان سیاسی بدل شود و چرا حکومتهای اقتدارگرا بیشترین سود را از این وضعیت میبرند.
بحران مرجعیت
در گذشته، هنگامی که جامعه با بحرانی سیاسی مواجه میشد، مرجع مردم برای تحلیل و تفسیر رویدادها معمولاً احزاب و سازمانهای سیاسی، روزنامهنگاران حرفهای، دانشگاهیان و فعالان باتجربه بودند؛ افرادی که دستکم تخصص و حوزه فعالیتشان سیاست، اقتصاد یا حقوق بود.
امروزه اما بخش مهمی از این مرجعیت به شبکههای اجتماعی منتقل شده است؛ جایی که شهرت اغلب بر تخصص غلبه دارد و تعداد دنبالکنندگان، گاه شاخص مهمتری برای اعتبار تلقی میشود تا عمق دانش و میزان تخصص فرد.
این به معنای بیارزش بودن نظر سلبریتیها نیست؛ بلکه یادآوری این نکته است که شهرت لزوماً معادل صلاحیت برای تحلیل سیاسی نیست.
چرا سلبریتیها هدف مناسبی برای جنگ روانیاند؟
بیشتر سلبریتیها آموزش تخصصی در حوزه سیاست، امنیت اطلاعات یا عملیات روانی ندیدهاند. آنان با همان ابزاری با سیاست مواجه میشوند که مخاطبانشان: فید شبکههای اجتماعی، اخبار روزمره و فضای احساسی حاکم بر جامعه.
اما تفاوت در دامنه اثرگذاری است. واکنش احساسی یک شهروند عادی به چند نفر میرسد، اما همان واکنش از زبان فردی با میلیونها دنبالکننده میتواند ظرف چند ساعت به میلیونها نفر منتقل شود و حتی به عنوان «موضع رسمی» یک جریان سیاسی تعبیر گردد.
پژوهشهای میدانی درباره عملیات نفوذ دیجیتال -- از جمله بررسی فعالیت کارخانههای ترول روسی در دهه ۲۰۱۰ و مطالعات مربوط به کمپینهای هماهنگشده در شبکههای اجتماعی -- نشان میدهد که الگوی رایج، استخدام مستقیم چهرههای مشهور نیست؛ بلکه تقویت الگوریتمی محتوایی است که آنان بهطور طبیعی و بدون آگاهی از این چرخه تولید میکنند.
اقتصاد توجه و تشویق به قطبیسازی
مشکل فقط افراد نیستند؛ ساختار شبکههای اجتماعی نیز در این روند نقش مهمی دارد. در دنیای امروز، «توجه مخاطب» به کالایی ارزشمند تبدیل شده است. الگوریتمها معمولاً محتوایی را بیشتر پاداش میدهند که واکنش احساسی شدیدتری ایجاد کند؛ خشم، ترس، هیجان و جنجال، معمولاً بیش از تحلیلهای متعادل و پیچیده دیده میشوند.
در نتیجه، حتی بدون وجود هیچ هدایت سازمانیافتهای، فضای عمومی بهتدریج به سمت پیامهای تندتر، هیجانیتر و قطبیتر سوق پیدا میکند. این همان چیزی است که پژوهشگران از آن با عنوان «اقتصاد توجه» یاد میکنند؛ بازاری که در آن جلب توجه، گاه از دقت و حقیقت سودآورتر است.
در چنین فضایی، نه فقط سلبریتیها، بلکه رسانهها، فعالان سیاسی، اینفلوئنسرها و حتی برخی نهادهای خبری نیز ممکن است ناخودآگاه به سمت تولید محتوایی سوق داده شوند که بیشتر دیده میشود، نه لزوماً محتوایی که دقیقتر یا مفیدتر است.
از نقد حکومت تا نزاع شخصیتها
یکی از مهمترین پیامدهای این وضعیت، تغییر کانون بحث است. بهجای پرسشهایی مانند «چه برنامهای برای آینده داریم؟» یا «راه خروج از این بحران چیست؟»، گفتگوها به سمت نزاعهای شخصی سوق پیدا میکنند: چه کسی خائن است، چه کسی وطندوستتر است، چه کسی باید کنار برود و چه کسی شایستگی رهبری را دارد یا ندارد.
در چنین شرایطی، سیاست از رقابت و چالش ایدهها به رقابت شخصیتها تبدیل میشود.
این الگو در بسیاری از بحرانهای سیاسی معاصر مشاهده شده است. اپوزیسیونهای پراکنده، بهجای رقابت بر سر برنامهها و راهحلها، وارد منازعه بر سر مشروعیت افراد میشوند. و برای حکومتی که با بحران مشروعیت روبهروست، این وضعیت یک موهبت بزرگ است؛ لازم نیست مردم حکومت را دوست داشته باشند، کافی است باور کنند هیچ بدیل قابل اعتمادی برای جایگزینی آن وجود ندارد. از نظر حکومت، همین برای بقایش کافیست!
خودسانسوری یا مسئولیتپذیری؟
اگر بازتاب یک اظهارنظر صادقانه در نهایت به سود یک حکومت اقتدارگرا تمام شود، آیا سلبریتی باید سکوت کند؟ پاسخ منفی است. اما باید میان دو مفهوم تفاوت قائل شد: خودسانسوری و مسئولیتپذیری.
خودسانسوری میگوید: «حرف نزنم، چون ممکن است سوءاستفاده شود.» این منطقی خطرناک است، زیرا تقریباً هر نظر انتقادی را میتوان به نفع یک طرف یا علیه طرف دیگر بازتاب داد. اگر معیار سخن گفتن این باشد که چه کسی از آن سود میبرد، کنترل گفتار عملاً به دست همان بازیگرانی میافتد که بازتاب و الگوریتم را دستکاری میکنند.
مسئولیتپذیری اما منطق دیگری دارد: «وقتی حرف میزنم، دقیقتر، منصفانهتر و مستندتر حرف بزنم.»
فاصله زیادی وجود دارد میان این دو جمله: «با این سیاستمدار مخالفم» و «این شخص خائن است». دومی سوخت مستقیم قطبیسازی است؛ اولی یک موضع سیاسی روشن و قابل بحث.
هرچه نفوذ فرد بیشتر باشد، مسئولیت او در نحوه بیان همان نظر نیز سنگینتر میشود؛ نه در اینکه آیا حق سخن گفتن دارد یا نه.
انگیزه ورود به مباحث مناقشهبرانگیز چیست؟
پرسش دیگری که مطرح میشود این است که چرا اساساً یک سلبریتی وارد یک بحث حساس و قطبیکننده میشود؟ آیا صرفاً در حال ابراز نظر است یا انگیزههای دیگری نیز میتوانند در کار باشند؟
از بیرون، همه این انگیزهها ظاهر مشابهی دارند -- یک پست، مصاحبه یا موضعگیری جنجالی -- اما ریشههای متفاوتی میتوانند داشته باشند:
• سادهاندیشی: فرد واقعاً نظری دارد و بدون توجه به پیامدهای آن، دیدگاه خود را بیان میکند.
• دیده شدن: شبکههای اجتماعی به محتوای احساسی و مناقشهبرانگیز پاداش میدهند. برای کسی که حضورش وابسته به دیده شدن است، این یک انگیزه ساختاری محسوب میشود.
• انگیزه مالی: برای اینفلوئنسرها و تولیدکنندگان محتوا، جنجال معمولاً تعامل بیشتری ایجاد میکند و تعامل بیشتر میتواند به درآمد بیشتر منجر شود.
• جایگاهسازی شخصی: برخی افراد آگاهانه برای خود یک برند سیاسی میسازند؛ جایگاهی که میتواند سرمایه اجتماعی، رسانهای یا اقتصادی تولید کند.
• هدایت یا فشار بیرونی: نادرترین و در عین حال جدیترین حالت؛ زمانی که فرد تحت فشار مستقیم قرار گرفته یا آگاهانه با یک نهاد سیاسی یا امنیتی همکاری میکند.
نکته کلیدی این است که تشخیص انگیزه واقعی از بیرون تقریباً غیرممکن است. همین دشواری باید در قضاوت ما لحاظ شود؛ نه اینکه بدترین سناریو را بهطور پیشفرض محتملترین سناریو فرض کنیم.
رهنمود عملی
بهترین دفاع در برابر جنگ روانی، نه از سلبریتیها، بلکه از مخاطبان آغاز میشود.
پیش از پذیرفتن یا بازنشر موضع یک فرد مشهور، میتوان این چند پرسش را از خود پرسید:
• منبع: آیا این ادعا را از منابع مستقل بررسی کردهام یا فقط چون با احساساتم سازگار بوده پذیرفتهام؟
• جهت: این سخن به فهم بهتر مسئله کمک میکند یا فقط خشم و نفرت مرا نسبت به یک فرد یا جریان افزایش میدهد؟
• صداقت: اگر همین حرف را فردی ناشناس میزد، باز هم به همان اندازه برایم قانعکننده بود؟
• همسویی: آیا الگوی مواضع این فرد بهطور مکرر با روایتها و منافع یک حکومت اقتدارگرا همجهت است؟
وقتی مجموعه مواضع یک فرد در بزنگاههای مختلف همواره به یک سمت متمایل میشود، این تکرار میتواند موضوعی برای بررسی و دقت بیشتر باشد؛ نه بهعنوان اتهام، بلکه بهعنوان نشانهای که ارزش توجه دارد.
اینجا یک نکته گمراهکننده نیز وجود دارد که باید بر آن تأکید کرد: صرف انتقاد از حکومت، معیار کافی برای اطمینان نیست. امروز تقریباً همه از حکومت انتقاد میکنند و این دیگر بهتنهایی نشانه تمایز محسوب نمیشود.
آنچه باید سنجید، برآیند عملی مجموعه مواضع یک فرد است. ممکن است شخصی بارها از حکومت انتقاد کند، اما اگر همزمان مواضعی اتخاذ کند که به تفرقه میان منتقدان، تخریب شخصیتها یا تشدید نزاعهای درون اپوزیسیون بینجامد، این احتمال وجود دارد که حاصل عملی مواضع او بیش از آنکه به تضعیف حکومت کمک کند، به تضعیف مخالفان آن منجر شود.
در نهایت، آنچه اهمیت دارد نه تکتک جملات، بلکه اثر کلی مجموعه مواضع یک فرد بر توازن نیروها در فضای عمومی است.
خلاصه کلام
سلبریتی بودن جرم نیست و اظهار نظر سیاسی حق طبیعی هر شهروندی است. اما در عصر شبکههای اجتماعی، نفوذ به همان اندازه که فرصت میآفریند، مسئولیت نیز به همراه دارد.
خطر اصلی این نیست که هر سلبریتی منتقد، عامل حکومت باشد؛ خطر اصلی آنجاست که «شهرت» جای «صلاحیت» را بگیرد.
در نهایت، سلامت فضای عمومی نه به تعداد سلبریتیها بستگی دارد و نه به تعداد دنبالکنندگان آنان، بلکه به توانایی جامعه در تشخیص تفاوت میان شهرت و تخصص، احساس و استدلال، و محبوبیت و اعتبار وابسته است. هرچه این مرزها روشنتر باقی بمانند، امکان سوءاستفاده از افکار عمومی و موفقیت جنگهای روانی نیز کمتر خواهد شد.
