چند روز قبل کامبیز غفوری، روزنامهنگار، در پادکست ویدئوییاش گفتوگویی داشت با علی صفوی، از مسئولین بخش سیاسی سازمان مجاهدین خلق، با عنوان: «نقش مجاهدین خلق در جنگ ایران و عراق چه بود؟»
در مطلبی که پیشتر با عنوان «دروغهای سازمان مجاهدین درباره نوع رابطه با عراقِ صدام حسین» منتشر شد، گفتگو به لحاظ محتوائی مورد بررسی کوتاه قرار گرفت. در آنجا به مجموعهای از اسناد، گفتوگوها و فایلهای صوتی و تصویری از جلسات مسعود رجوی و دیگر رهبران مجاهدین با مقامهای ارشد عراقی استناد شد که در آنها از تحویل تسلیحات، آموزش نظامی، هماهنگی عملیاتی، پشتیبانی هوایی، سهمیه نفت و حمایت لجستیکی سخن گفته میشد. این در حالیست که علی صفوی هرگونه وابستگی مالی، نظامی و اطلاعاتی سازمان مجاهدین به حکومت صدام حسین را انکار کرد و بسیاری از این موارد را «پروژه شیطانسازی» وزارت اطلاعات مینامید.
این نوشته، به ارزیابی سطح آن گفتوگو از نظر ژورنالیستی میپردازد.
گفتوگو با چه هدفی؟
کامبیز غفوری توضیح میدهد این گفتگو با هدف روشن کردن برخی «ابهامات» در مورد حضور سازمان مجاهدین در عراق و نقش و رابطه این سازمان با ارتش عراق است. در توضیحات زیرِ ویدئو نیز آن را گفتگویی «صریح و بیپرده» معرفی کرده است.
پاسخهای علی صفوی در این برنامه ۹۰ دقیقهای اغلب ارتباط مستقیمی با پرسشهای مطرحشده نداشت و به طور متوسط درباره هر پرسش ۵ دقیقه و در یک مورد ۸ دقیقه صحبت میکند.
صفوی تقریباً درباره همه موضوعات، به اسنادی که از قبل آماده کرده اشاره میکند و آنها را جلوی دوربین به بینندگان نشان میدهد. کامبیز غفوری نیز در دو مورد، به درخواست مهمان، فیلمهای کوتاهی را در میانه توضیحاتش پخش میکند و او را درباره پاسخها به چالش نمیکشد یا درباره راستیآزمایی اسناد ارائهشده پرسشی مطرح نمیکند.
حس اولیه
با هدف اعلامشده، انتظار این بود که مجری پرسشهای مشخص مطرح کند و پاسخها و اسناد ارائهشده را به چالش بکشد. وظیفه اش را انجام داده و از پیش در مورد موضوع تحقیق کرده و پرسشهائی را مطرح کند که به خوبی از آن آگاه بوده و به آنها مسلط است. این در حالیست که کامبیز غفوری در طرح پرسش میگفت: «در شبکههای اجتماعی آمده است...» یا «میگویند که ...».
حس اولیهام این بود که مجری نقش بیطرف خود را درست انجام نمیدهد، و نشانههای یک مصاحبه چالشی و مبتنی بر راستیآزمایی، بهروشنی دیده نمیشد.
برای تعمیق موضوع از دو هوش مصنوعی کمک گرفتم. ابتدا پرسشهائی را با ChatGPT مطرح کردم، سپس ویدئوی گفتگو را برای Copilot فرستاده و پرسشهای دیگری مطرح کردم. پاسخها را نسبتاً مفصل نقل میکنم، زیرا تصور میکنم آشنائی با استانداردهای حرفهای مصاحبه و روزنامهنگاری تحقیقی در فضای رسانهای فارسیزبان هنوز محدود است. این توضیحات همچنین برای خوانندگان جنبه آموزشی دارد و کمک میکند استانداردهای حرفهای روزنامهنگاری بهتر درک شود. در پایانِ هر پرسش و پاسخ، لینک آن را هم میگذارم تا اگر کسی مایل است، بتواند همه چت را مشاهده کند.
قسمت اول
ارزیابی هوش مصنوعی/ ChatGPT
پرسش اول: مطابق استانداردهای شناختهشده جهانی، خبرنگار تحقیقی کیست و در گفتگوی چالشی در یک برنامه تلویزیونی با یک نفر، چگونه یک گفتگو را پیش میبرد؟ در آنچه ارائه میدهید به دو یا سه منبع جدا از هم لینک دهید.
پاسخ: خبرنگار تحقیقی، مطابق استانداردهای حرفهای شناختهشده در روزنامهنگاری جهان، صرفاً کسی نیست که «سوال تند» میپرسد یا با لحن تهاجمی مصاحبه میکند. خبرنگار تحقیقی کسی است که با تحقیق مستقل، جمعآوری اسناد، راستیآزمایی اطلاعات، تحلیل دادهها و انجام مصاحبههای هدفمند، موضوعاتی را که پنهان مانده یا عمداً پنهان شدهاند، در راستای منفعت عمومی آشکار میکند.
در این نوع روزنامهنگاری، مصاحبه فقط یک «گفتگو» نیست؛ بخشی از یک فرایند تحقیق است. به همین دلیل، خبرنگار تحقیقی معمولاً پیش از مصاحبه: اسناد و مدارک را مطالعه میکند، تناقضها را پیدا میکند، جدول زمانی رویدادها را میسازد، پاسخهای احتمالی را پیشبینی میکند، و سوالها را بر پایه شواهد تنظیم میکند.
در مصاحبه تحقیقی، سوالها معمولاً کلی و مبهم نیستند. مثلاً خبرنگار نمیگوید: «آیا شما فساد کردهاید؟» بلکه میپرسد: «در تاریخ مشخص، این قرارداد با امضای شما ثبت شده؛ چرا این مبلغ بدون مناقصه پرداخت شد؟» یعنی سوال: دقیق، مستند، قابل راستیآزمایی، و محدود به موضوع مشخص است. در بسیاری از آموزشهای حرفهای گفته میشود خبرنگار باید «پاسخ احتمالی» را از قبل بداند و با سند وارد مصاحبه شود.
خبرنگار تحقیقی حرفهای معمولاً به گفتگو ساختار داده و آن را اینگونه پیش میبرد:
سوالهای پایه و تثبیتکننده، ورود تدریجی به موضوع حساس، ارائه سند یا نقلقول، درخواست توضیح، بازگشت به سوال اصلی اگر پاسخ فرارگونه باشد. مثلاً اگر مهمان موضوع را عوض کند، خبرنگار دوباره به سوال بازمیگردد: «اجازه دهید به همان پرسش قبلی برگردیم...»
خبرنگار تحقیقی حرفهای: دادستان نیست، فعال سیاسی نیست، و نقش قاضی هم ندارد؛ بلکه وظیفهاش روشن کردن واقعیت برای افکار عمومی است. در عمل، مصاحبهگران شناختهشده تحقیقی در جهان معمولاً سه ویژگی مشترک دارند: آمادگی بسیار بالا، تسلط بر اسناد، و آرامش تحت فشار.
لینک به چت انجامشده:
https://chatgpt.com/s/t_69fe57d76240819192955ac459d2b568
پرسش دوم: اگر مهمان برنامه به سوال پاسخ ندهد، و مسیر گفتگو را خودش تعیین کند، یا از قبل اسنادی را برای موضوعاتی که مورد نظرش میباشد را آماده و از آنها استفاده کند، و برای توضیح هر موضوع بدون آنکه قطع شده یا به چالش کشیده شود، سه تا پنج دقیقه یکضرب صحبت کند، آیا میتوان چنین گفتگویی را در چارچوب خبرنگاری تحقیقی و یا صرفاً و بطور ساده خبرنگاری حرفهای دستهبندی کرد؟ اگر نه، چنین روشی چه نام دارد؟
پاسخ: معمولاً چنین برنامهای را نمیتوان «مصاحبه تحقیقی» (Investigative Interview) نامید. حتی در بسیاری موارد، بهسختی میتوان آن را یک «مصاحبه چالشی حرفهای» دانست. زیرا در خبرنگاری حرفهای، کنترل ساختار گفتگو باید عمدتاً در دست خبرنگار باشد، نه مهمان.
اگر مهمان تعیین کند: چه موضوعی مطرح شود، چه چیزی نادیده گرفته شود، چه زمانی بحث عوض شود، و بدون چالش هر ادعایی را بیان کند، عملاً نقش خبرنگار از «پرسشگر و راستیآزما» به «تسهیلکننده تریبون» کاهش پیدا میکند.
چنین فرمی [از مصاحبه یا گفتگو] معمولاً به چند عنوان توصیف میشود، بسته به شدت و ماهیت آن:
۱. تریبوندادن
یعنی رسانه یا مجری، فضای گستردهای در اختیار مهمان میگذارد تا روایت خود را تقریباً بدون چالش ارائه کند. در این حالت: پرسشها ضعیف یا کوتاهاند، پیگیری جدی وجود ندارد، و مهمان عملاً سخنرانی میکند.
۲. مصاحبه نرم
در ادبیات رسانهای، به مصاحبهای گفته میشود که: چالش محدود است، سوالهای پیگیرانه کم است، و مجری بیشتر همراهی میکند تا بازخواست حرفهای.
۳. گفتگوی تبلیغاتی یا روابطعمومیمحور
اگر مهمان بتواند: پیامهای از پیش آماده، اسناد گزینشی، یا روایت سیاسی/تبلیغاتی خود را بدون راستیآزمایی جدی مطرح کند، برنامه ممکن است بیشتر به قالب روابط عمومی، مصاحبه روابطعمومیمحور، نزدیک شود تا روزنامهنگاری تحقیقی. در این نوع برنامهها، رسانه عملاً به انتقالدهنده پیام مهمان تبدیل میشود.
۴. گفتگوی کنترلشده توسط مهمان
در نقد رسانهای، گاهی گفته میشود: «مصاحبه توسط مهمان هدایت شد، نه توسط خبرنگار.» این معمولاً نشانه ضعف در: مدیریت زمان، کنترل بحث، آمادگی تحقیقی، یا توانایی قطع محترمانه و بازگرداندن بحث به سوال اصلی است.
اگر برنامه با عنوان «مصاحبه تحقیقی»، «گفتگوی چالشی» یا «بررسی انتقادی» معرفی شود، ولی در عمل مهمان کنترل کامل فضا را در دست بگیرد، آنگاه میان ادعای برنامه و عملکرد واقعی آن فاصله ایجاد میشود.
نشانههای یک مصاحبه تحقیقی یا چالشی
در استانداردهای حرفهای، نشانههای یک مصاحبه تحقیقی یا چالشی واقعی معمولاً اینهاست:
بازگشت مکرر خبرنگار به سوال بیپاسخ، قطع محترمانه هنگام انحراف بحث، درخواست پاسخ مشخص، راستیآزمایی ادعاها، و ایجاد تعادل میان زمان توضیح و زمان پرسش.
اگر این عناصر وجود نداشته باشند، بیشتر با «گفتگوی آزاد»، «تریبون رسانهای» یا «مصاحبه نرم» روبهرو هستیم تا خبرنگاری تحقیقی.
لینک به چت انجامشده:
https://chatgpt.com/s/t_69fe589acbd08191a2a0f85be01468b0
قسمت دوم
ارزیابی هوش مصنوعی/ Copilot
در ادامه سراغ Copilot رفتم. ویدئوی گفتگو را برای او فرستاده و پرسیدم:
پرسش اول: اینکه مهمان برنامه اسنادی را از پیش آماده کرده و از آنها استفاده میکند، بیآنکه همان اسناد مورد پرسش یا چالش و راستیآزمایی قرار بگیرد را چگونه ارزیابی میکنید؟
پاسخ: از منظر روزنامهنگاری تحقیقی کاملاً روشن است: این یک نقطهضعف جدی در کار خبرنگار است و نشان میدهد که برنامه از استانداردهای «تحقیق» فاصله دارد و بیشتر به «بازخوانی روایت یکطرفه» نزدیک میشود.
پذیرفتن اسنادِ ارائهشده توسط مهمان بدون چالش، پرسش، یا راستیآزمایی، خلاف اصول روزنامهنگاری تحقیقی است و باعث میشود روایت مهمان بدون کنترل حرفهای وارد برنامه شود. وقتی این اتفاق نمیافتد، سه خطر ایجاد میشود:
۱. روایت یکطرفه بهعنوان «سند» جا زده میشود: مهمان ممکن است اسنادی انتخاب کند که فقط بخشهایی از واقعیت را نشان میدهند. بدون چالش خبرنگار، این اسناد تبدیل به «حقیقت» میشوند، در حالی که ممکن است گزینشی باشند.
۲. مخاطب فریب میخورد، حتی اگر عمدی در کار نباشد: وقتی سندی بدون بررسی ارائه میشود، مخاطب تصور میکند که برنامه آن را تأیید کرده است.
۳. خبرنگار استقلال خود را از دست میدهد: خبرنگار باید فاصله انتقادی داشته باشد. اگر اسناد مهمان را بدون بررسی بپذیرد، عملاً نقش او از «پرسشگر» به «بلندگوی مهمان» تبدیل میشود.
خبرنگار حرفهای در چنین موقعیتی چه میکند؟
سند را از مهمان بگیرد و بپرسد:
• «این سند را چه کسی صادر کرده؟ تاریخش چیست؟ منبع مستقل آن چیست؟»
• ابهامها را برجسته کند: «این سند فقط بخشی از ماجرا را نشان میدهد. بخش دیگر کجاست؟»
• تناقضها را پیگیری کند: «این سند با گزارشهای دیگر همخوانی ندارد. توضیح شما چیست؟»
• از منابع دیگر نقلقول کند: «طبق گزارش X، روایت متفاوتی وجود دارد. شما چه پاسخی دارید؟»
وقتی هیچکدام از اینها انجام نمیشود، برنامه از حالت «تحقیقی» خارج میشود. پذیرش اسناد مهمان بدون راستیآزمایی، برنامه را از استانداردهای روزنامهنگاری تحقیقی دور میکند و نشاندهنده ضعف در استقلال، توازن و کنترل روایت است.
لینک به چت انجامشده:
https://copilot.microsoft.com/shares/1WT53QcuPctkUMVHFdHJ8
پرسش دوم: سازمان مجاهدین مدتهاست که واژه «شیطانسازی از طرف رژیم» را استفاده کرده و هر نوع انتقاد بر علیه خود را با این مارکزدن، باطل و کار «مزدوران وزارت اطلاعات» اعلام میکند. مصاحبهگر در جائی، در طرح یک موضوع همین واژه را به شکل «شیطانسازی از سوی حکومت» استفاده میکند. از این چه میفهمید؟
پاسخ: در بازهٔ ۵۳:۳۰ به بعد، وقتی مصاحبهگر از عبارت «شیطانسازی از سوی حکومت» استفاده میکند، این یک نشانهٔ مهم و قابلتحلیل است؛ چون این عبارت دقیقاً همان واژهسازی و چارچوب رواییای است که سازمان مجاهدین خلق سالهاست برای بیاعتبار کردن هر انتقاد به کار میبرد.
در روزنامهنگاری تحقیقی، چنین لحظهای را «پذیرش ناخواستهٔ چارچوب گفتمانی مصاحبهشونده» مینامند.
برداشت حرفهای از این اتفاق
مصاحبهگر ناخودآگاه وارد زبان و چارچوب روایی سازمان شده است. این یعنی:
۱. نفوذ گفتمانی مهمان به زبان خبرنگار
وقتی خبرنگار از واژهای استفاده میکند که دقیقاً توسط یک سازمان سیاسی برای دفاع از خود ساخته شده، نشان میدهد که: زبان سازمان بر فضای مصاحبه مسلط شده، خبرنگار فاصلهٔ انتقادی خود را از دست داده، روایت مهمان در حال شکل دادن به چارچوب بحث است.
این یک ضعف کلاسیک در مصاحبههای سیاسی است.
۲. مشکل در استقلال زبانی و تحلیلی خبرنگار
در روزنامهنگاری تحقیقی، خبرنگار باید: از زبان خنثی استفاده کند، از واژههای ساختهشده توسط طرفهای سیاسی فاصله بگیرد، چارچوب بحث را خودش تعیین کند، نه مهمان.
وقتی خبرنگار از اصطلاحی استفاده میکند که بار ایدئولوژیک دارد، عملاً بخشی از روایت مهمان را تأیید میکند، حتی اگر قصدش این نباشد.
۳. مشروعیتبخشی ناخواسته به یک تکنیک تبلیغاتی
واژهٔ «شیطانسازی» در ادبیات سازمان مجاهدین یک ابزار دفاعی است: هر انتقاد = «شیطانسازی»، هر منتقد = «مزدور وزارت اطلاعات»، هر سند مخالف = «ساختهٔ رژیم». وقتی خبرنگار همان واژه را به کار میبرد، حتی اگر در معنای عمومی، این پیام منتقل میشود: «این چارچوب قابلقبول است و میتوان از آن برای تحلیل استفاده کرد.»
این برای یک سازمان سیاسی، یک پیروزی گفتمانی است.
۴. کاهش قدرت پرسشگری
وقتی خبرنگار از واژهٔ طرف مقابل استفاده میکند، در عمل: فضای پرسشگری تضعیف میشود، مهمان احساس امنیت بیشتری میکند، امکان چالشگری کاهش مییابد.
در روزنامهنگاری تحقیقی، این دقیقاً همان چیزی است که نباید رخ دهد.
استفادهٔ خبرنگار از واژهٔ «شیطانسازی» نشان میدهد که او ناخودآگاه وارد چارچوب روایی سازمان شده و استقلال زبانی و تحلیلی خود را در آن لحظه از دست داده است. این یک لغزش حرفهای محسوب میشود، زیرا: زبان سازمان را مشروعیت میبخشد، روایت یکطرفه را تقویت میکند، فاصلهٔ انتقادی خبرنگار را کاهش میدهد، قدرت چالشگری را محدود میکند.
لینک به چت انجامشده:
https://copilot.microsoft.com/shares/D91Nsf29DjMTqxH2m8Ezb
جمعبندی
گفتوگوی کامبیز غفوری با علی صفوی، از مسئولین سازمان مجاهدین، نشانهای از یک کار ژورنالیستی حرفهای ارائه نمیدهد. به دلیل همراهی مجری با مهمان، این گمان تقویت میشود که هدف مجری قرار دادن تریبونی به مهمان است تا از آن طریق - بدون به چالش کشیده شدن - روایت خود را به مخاطب القاء کند. از آنجا که مجری از این هدف آگاه است، پرسش مهمتری مطرح میشود: کامبیز غفوری واقعاً دنبال چیست؟ با توجه به تجربه حرفهای او، انتظار میرفت چالش و راستیآزمایی بیشتری در گفتگو دیده شود و در حالی که نسبت به بیاعتمادی و تنفر بخش بزرگی از جامعه ایران به سازمان مجاهدین آگاه است، چنین نوع اجرای برنامه میتواند برای بخشی از مخاطبان این تصور را ایجاد کند که فاصله انتقادی لازم با روایت سازمان مجاهدین در این گفتگو حفظ نشده استد. چیزی که باورپذیری او در آینده را بسیار دشوار میکند.
این حق مسلم یک ژورنالیست است که بخواهد موضع سیاسی داشته یا یک اکتیوست سیاسی باشد، در چنین حالتی؛ این نیز حق مخاطبین است که از همان ابتدا بطور شفاف در این مورد آگاه شوند.
این گفتوگو نشان میدهد که در فضای رسانهای فارسیزبان، هنوز فاصلهٔ قابلتوجهی میان ادعای «مصاحبهٔ چالشی» و اجرای واقعی آن وجود دارد. در موضوعاتی با حساسیت سیاسی بالا، رعایت استانداردهای حرفهای - از جمله فاصلهٔ انتقادی، راستیآزمایی اسناد، و پرهیز از پذیرش واژگان ایدئولوژیک -، برای حفظ اعتماد عمومی ضروری است. رسانهها و مجریان باید آگاه باشند که هر لغزش در این حوزه، نهتنها بر اعتبار فردی آنها، بلکه بر کیفیت گفتوگوی عمومی نیز اثر میگذارد.
از تهران تا پیونگیانگ؛ راه چندانی نیست، امیر دها
