ترامپ معمولاً ابتدا احساس قدرت نمی‌کند تا سپس مقتدرانه رفتار کند؛ بلکه اغلب مسیر را معکوس طی می‌کند. او با سخن گفتن مقتدرانه، ژست غلبه، تهدید، حملهٔ لفظی، تحقیر رقیب و اعلام پیروزی، ابتدا «رفتار قدرت» را تولید می‌کند و سپس از دل همان رفتار، احساس قدرت را در خود تثبیت می‌نماید. در این ساختار، گفتار تهاجمی صرفاً ابزار تبلیغات نیست؛ بخشی از مکانیسم تنظیم روانی است.

از همین‌رو، زبان در شخصیت او نقشی فراتر از توصیف واقعیت پیدا می‌کند. در بسیاری از سیاستمداران، گفتار تابع واقعیت است؛ اما در ترامپ، گفتار اغلب تلاشی برای ساختن واقعیت روانی است. هنگامی که می‌گوید «من جنگ را ظرف ۲۴ ساعت تمام می‌کنم» یا «هیچ‌کس جرأت چنین کاری را ندارد»، این جملات فقط وعدهٔ سیاسی نیستند؛ بلکه بخشی از معماری ذهنیِ غلبه‌اند. او ابتدا تصویری از پیروزی می‌سازد، سپس رفتار خود را با آن تصویر هماهنگ می‌کند و در ادامه، احساس قدرت از دل همان رفتار تولید می‌شود.

این چرخه را می‌توان چنین خلاصه کرد:

ساختن روایت غلبه → کنش نمایشیِ متناسب → دریافت بازخورد رسانه‌ای و روانی → تثبیت احساس قدرت → نیاز به بازتولید روایت

هرچه این چرخه بیشتر تکرار شود، فاصلهٔ میان «نمایش قدرت» و «احساس واقعی قدرت» در ذهن فرد کمتر می‌شود. در نتیجه، حفظ تصویر شکست‌ناپذیری به ضرورتی روانی تبدیل می‌گردد، نه صرفاً یک تاکتیک سیاسی.

به همین دلیل، شکست برای ترامپ صرفاً ناکامی سیاسی نیست؛ بلکه تهدیدی علیه کل سازهٔ روانیِ اوست. روشن‌ترین نمونهٔ این وضعیت، واکنش او به انتخابات ۲۰۲۰ آمریکاست. او به‌جای پذیرش مستقیم شکست، به‌سرعت روایتی جایگزین ساخت: تقلب گسترده، دستکاری سیستم انتخاباتی و دزدیده‌شدن پیروزی. مسئله فقط یک اختلاف حقوقی نبود؛ تلاشی بود برای جلوگیری از فروپاشی تصویر «مردی که شکست نمی‌خورد». در اینجا نیز واقعیت بیرونی باید به‌گونه‌ای بازتعریف می‌شد که روایت بنیادینِ قدرت آسیب نبیند.

همین منطق را می‌توان در بسیاری از رفتارهای نمادین او مشاهده کرد. پس از تیراندازی به گوشش در جریان رقابت‌های انتخاباتی، حرکت نمادین مشت گره‌کرده فقط پیامی به هواداران نبود؛ نوعی مقاومت روانی در برابر تصویر ضعف بود. در لحظه‌ای که بدنش نشانهٔ آسیب‌پذیری صادر می‌کرد، او تلاش کرد با کنشی متضاد، روایت دیگری بسازد: «من هنوز ایستاده‌ام.» این واکنش صرفاً غریزی نبود؛ بخشی از ضرورت حفظ تصویر شکست‌ناپذیری بود.

در سیاست خارجی نیز رفتار ترامپ غالباً تابع همین منطق است. جنگ تعرفه‌ها با چین، صرفاً نزاعی اقتصادی نبود. در بسیاری از سخنان او، مسئله به‌شکل بازپس‌گیری حیثیت ازدست‌رفتهٔ آمریکا تصویر می‌شد؛ گویی کسری تجاری، نه یک عدم‌تعادل اقتصادی، بلکه نشانه‌ای از مغلوب‌شدن آمریکا بود. بنابراین، تعرفه‌ها تنها ابزار فشار اقتصادی نبودند؛ بخشی از نمایش بازگشت اقتدار بودند.

رفتار او با اروپا و ناتو نیز از همین الگو تبعیت می‌کرد. ترامپ بارها متحدان اروپایی را متهم کرد که سال‌ها از آمریکا «سوءاستفاده» کرده‌اند و هزینهٔ امنیت خود را بر دوش واشنگتن انداخته‌اند. در اینجا نیز مسئله صرفاً بودجهٔ دفاعی نبود؛ بلکه نوعی روایت تحقیر تاریخی ساخته می‌شد که باید با تنبیه، فشار و تحمیل اراده جبران می‌گردید. تهدید به کاهش حمایت نظامی از اروپا یا تحقیر علنی رهبران اروپایی، تنها ابزار چانه‌زنی نبود؛ بازسازی تصویر آمریکایی بود که دیگر اجازه نمی‌دهد دیگران از او بهره‌کشی کنند.

در پروندهٔ اوکراین نیز همین سازوکار دیده می‌شود. ترامپ جنگ را نه صرفاً یک بحران ژئوپلیتیک پیچیده، بلکه مسئله‌ای می‌بیند که باید با نمایش ارادهٔ قاطع «حل شود». وقتی وعده می‌دهد که جنگ را ظرف مدت کوتاهی پایان می‌دهد، در واقع پیش از آنکه راه‌حل عینی ارائه کند، تصویر «مرد حل‌کنندهٔ بحران‌ها» را تولید می‌نماید. اما هنگامی که واقعیت ژئوپلیتیک در برابر این روایت مقاومت می‌کند، فشار روانی افزایش می‌یابد؛ زیرا ناتوانی در تحقق وعده، تنها شکست سیاسی نیست، بلکه ترک برداشتن روایت بنیادینِ غلبه است.

در همین نقطه، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های الگوی ذهنی ترامپ آشکار می‌شود: او در بسیاری از بحران‌ها، به‌جای جستجوی طولانی برای کشف علت‌های پیچیده، تمایل دارد «علتِ قابل‌استفاده» بسازد. در نظام‌های کلاسیک تصمیم‌گیری، سیاستمدار ابتدا می‌کوشد ریشهٔ بحران را کشف کند و سپس متناسب با آن واکنش نشان دهد. اما در الگوی ترامپ، گاه روندی معکوس دیده می‌شود: ابتدا نیاز به یک کنش قدرتمند شکل می‌گیرد، سپس روایتی علّی ساخته می‌شود که آن کنش را توجیه کند.

در این ساختار، «علت» همیشه محصول کشف واقعیت نیست؛ گاه بخشی از معماری تصمیم است.

روند تصمیم‌گیری او را می‌توان چنین صورت‌بندی کرد:

رخداد تهدیدکننده → تهدید تصویر قدرت → ساختن روایت علّی → اقدام نمایشی یا تنبیهی → بازسازی تصویر غلبه

در این الگو، هدف اصلی لزوماً حل ریشه‌ای بحران نیست؛ بلکه جلوگیری از شکل‌گیری تصویر ضعف است.

خروج آمریکا از برجام نمونه‌ای روشن از این سازوکار بود. توافق هسته‌ای، نه به‌عنوان ساختاری پیچیده با پیامدهای چندلایه، بلکه در قالب روایتی ساده و نمایشی بازتعریف شد: «بدترین توافق تاریخ آمریکا». این روایت ساده‌سازی‌شده، زمینهٔ روانی و سیاسی لازم را برای خروج سریع و نمایش قاطعیت فراهم می‌کرد. در اینجا نیز پیچیدگی واقعیت، جای خود را به روایتی داد که بتواند کنش قدرت را توجیه کند.

ترور قاسم سلیمانی نیز در همین چارچوب قابل فهم است. این اقدام، بیش از آنکه آغازگر یک جنگ تمام‌عیار باشد، نمایشی از توان ضربه‌زدن سریع و قاطع بود؛ کنشی که هم تصویر قدرت آمریکا را بازسازی می‌کرد و هم بدون ورود به اشغال و جنگ فرسایشی، امکان روایتِ «تحمیل اراده» را فراهم می‌آورد. ترامپ برخلاف نومحافظه‌کاران سنتی آمریکا، علاقه‌ای به جنگ‌های بلندمدت و فرسایشی ندارد. عراق و افغانستان در ذهن او بیشتر نماد اتلاف قدرت‌اند تا پیروزی. بنابراین، الگوی مطلوب او معمولاً ترکیبی از «ضربهٔ شدید، کوتاه و نمایشی» است.

در مواجهه با ایران، این الگو می‌تواند به‌شکل پیچیده‌تری ظاهر شود. اگر بحران میان آمریکا و جمهوری اسلامی تشدید گردد، محتمل‌ترین رفتار ترامپ نه حرکت مستقیم به‌سوی اشغال کلاسیک، بلکه ساختن صحنه‌ای از فشار پیوسته، نمایش اقتدار و فرسایش تدریجی است. در چنین چارچوبی، خبرهای مکرر از «توافق قریب‌الوقوع»، «آتش‌بس»، «هشدار نهایی»، «محاصرهٔ دریایی»، «حملهٔ محدود به زیرساخت‌ها» یا «ضربهٔ تنبیهی» صرفاً تصمیمات نظامی یا دیپلماتیک نیستند؛ اجزای یک روایت بزرگ‌ترند: روایت مردی که باید در هر لحظه کنترل صحنه را حفظ کند.

اگر مثلاً تنگهٔ هرمز بسته شود یا حمله‌ای به نیروهای آمریکایی صورت گیرد، ممکن است او به‌جای ورود به فرایندی طولانی برای فهم همهٔ ابعاد نظامی، منطقه‌ای و سیاسیِ بحران، به‌سرعت روایتی بسازد که اقدام بعدی را توجیه کند: «ایران فقط زبان قدرت را می‌فهمد»، «ضعف آمریکا باعث گستاخی دشمن شده» یا «باید پاسخی داد که دیگر تکرار نشود». در اینجا، روایت علّی به‌سرعت تولید می‌شود تا ضرورت یک کنش نمایشی و تنبیهی تثبیت گردد.

به همین دلیل، احتمال دارد رفتار او در قبال ایران میان دو قطب دائماً در نوسان باشد: از یک‌سو خبر مذاکره، توافق و آمادگی برای مصالحه؛ و از سوی دیگر تهدید، حملهٔ محدود، تشدید تحریم‌ها یا نمایش نظامی. این تناقض ظاهری، درون منطق روانیِ او متناقض نیست. هر دو بخشی از تلاش برای حفظ موقعیت مسلط در صحنه‌اند. حتی مذاکره نیز برای او اغلب زمانی مطلوب است که بتوان آن را به‌صورت «تسلیم‌کردن حریف» روایت کرد، نه مصالحه‌ای هر چند نامتوازن.

اگر فشارها نتیجهٔ سریع و قابل‌نمایشی تولید نکنند، خطر تشدید کنش‌های نمایشی افزایش می‌یابد. در چنین وضعیتی، حمله به بخشی از زیرساخت‌ها، محاصرهٔ دریایی محدود، عملیات سایبری، ترورهای هدفمند یا ایجاد فشار اقتصادی شدید، می‌تواند نه صرفاً تلاشی برای حل بحران، بلکه کوششی برای بازگرداندن تصویر غلبه باشد. در این منطق، مهم‌ترین مسئله آن است که آمریکا و شخص رئیس‌جمهور شکست‌خورده دیده نشوند.

اما همین‌جا نقطهٔ برخورد روایت با واقعیت آغاز می‌شود. جنگ‌های ژئوپلیتیک برخلاف رقابت‌های رسانه‌ای یا انتخاباتی، الزاماتی عینی دارند که به‌آسانی تسلیم روایت نمی‌شوند. اقتصاد جهانی، قیمت انرژی، مقاومت منطقه‌ای، توان نظامی رقبا، فشار افکار عمومی، بازارهای مالی، انتخابات و ساختار بوروکراتیک آمریکا، همگی محدودیت‌هایی واقعی‌اند. به همین دلیل، حتی اگر لحن ترامپ تا آستانهٔ انفجار پیش برود، کنش نهایی ممکن است همچنان محدود، محاسبه‌شده و نمایشی باقی بماند.

شاید بتوان گفت ترامپ بیش از آنکه صرفاً سیاستمدار باشد، «سازندهٔ روایت قدرت» است؛ شخصیتی که برای حفظ تعادل روانی و سیاسیِ خود، ناچار است پیوسته قدرت را در زبان، رفتار، بحران و صحنهٔ جهانی بازتولید کند. و دقیقاً به همین دلیل، هر بحرانی که در برابر این روایت مقاومت کند، می‌تواند او را به‌سوی واکنش‌هایی سوق دهد که فراتر از محاسبهٔ صرف سیاسی‌اند؛ واکنش‌هایی برای حفظ تصویر مردی که نباید شکست‌خورده دیده شود.

با این حال، خطر اصلی در جای دیگری نهفته است: هرچه پیوند میان «تصویر قدرت» و «ثبات روانی» شدیدتر شود، احتمال آنکه فرد برای جلوگیری از دیده‌شدنِ شکست، به کنش‌های بزرگ‌تر و پرهزینه‌تر متوسل شود افزایش می‌یابد. در چنین وضعیتی، ممکن است برای جلوگیری از دیده‌شدنِ شکست، به سمت تصمیم‌هایی بسیار پرهزینه و ویرانگر سوق داده شود.. یعنی تصمیم سیاسی دیگر فقط محصول محاسبهٔ سرد قدرت نیست؛ بلکه کنشی ویرانگر، برای حفظ انسجام روانیِ رهبر نیز هست.

و در این میان، آنچه معمولاً بیش از همه زیر آوار روایت‌های قدرت دفن می‌شود، زندگی مردم عادی است؛ مردمی که هزینهٔ نبرد میان تصویرها، غرورها و نمایش‌های ژئوپلیتیکِ یک طرف و حماقت و ناتوانی در تصمیم سازیِ سوی دیگر را، با ناامنی، فرسایش اقتصادی، آوارگی و ویرانی می‌پردازند.

حمله آخر

سیاستمدارانی نظیر ترامپ، همچنانکه بزرگترین فرصت اند، بزرگترین تهدید هم هستند. حکومت اسلامی اگر عاقل باشد، دو انتخاب دارد:

تسلیم به ترامپ

تسلیم به مردم

تسلیم شدن به مردم، نوعی بازپس گیری شرافت از دست رفته است و تسلیم به ترامپ ...

به صد و یک دلیل، انتخاب سوم وحود ندارد.

شهروند ناشناس از ایران