در قتلگاهی به پهنهٔ ایران، کنار پیکرهای به‌خون‌خفتهٔ ده‌ها هزار ایرانی، قربانیان دیگری هم بودند؛ قربانیانی که از جنس شهیدان نبودند. آنها را فقط با چشم دل می‌توان دید، چون جسم نیستند؛ از جنس «معنا» و «واژه»‌اند.

نخستینِ آنها «خدا» بود؛ همان خدایی که خامنه‌ای جلاد مدعی شد «از زبان من سخن می‌گوید». همان لحظه‌ای که فرمان قتل‌عام از دهان او صادر شد، همان لحظه‌ای که لشکریانش «الله‌گویان» وضوی خون گرفتند، آن خدا هم کشته شد؛ نه در آسمان، بلکه در ذهن و ضمیر جامعه. خدایی که ۱۴۰۰ سال با صفاتی چون «رحمان» و «رحیم» شناخته می‌شد، در برابر چشم میلیون‌ها ایرانی، نقاب از چهره برداشت و در خون هزاران جوان و نوجوان غرق شد. تصویری که سال‌ها از «قداست» ساخته بودند، همان‌جا فرو ریخت؛ همان‌جا که نام خدا ورد زبان قاتلان شد به هنگام کشتار اعدام با اذان صبح!

قتل‌عام بیگناهان فقط جان‌ها را نمی‌گیرد؛ معنا را هم می‌کشد. آدم‌ها همان لحظه‌ای که داغدار عزیزانشان می‌شوند، در درون خود شاهد فرو ریختن نقاب‌هایی هستند که سال‌ها با تقدس و تزویر بر چهرهٔ قدرت کشیده شده بود. مهم نیست آن نقاب بر کدام چهرهٔ تاریخی یا اسطوره‌ای نشسته باشد، یا قدمتی ۱۴۰۰ ساله داشته باشد؛ وقتی تقدس به ابزار جنایت تبدیل می‌شود، خودِ تقدس در ذهن جامعه می‌میرد. واژه‌ها و القاب بسیاری--حتی اگر زمانی از سر «صدق» اعتباری یافته بودند--بی‌اعتبار و بی‌منزلت شدند. و همان‌گونه که کنار اجساد هزاران جوان ایرانی، بدن‌ها در خاک افتادند، آن تصویر رسمی و تحمیلی از خدا و منصوبانش هم در خاک افتاد؛ خدایی که قرار بود پناه محرومان و دادخواه مظلومان باشد. نه به این معنا که امر قدسی نابود می‌شود؛ بلکه به این معنا که مردم دیگر نمی‌توانند آن خدایی را باور کنند که نامش ورد زبان قاتلان است و «نمایندگی‌اش» مجوز کشتن انسان‌ها. جامعه با چشم خود دید چگونه «نمایندگی خدا» به مجوز قتل بدل شد، و همین کافی بود تا یک فروپاشی بزرگ رخ دهد: فروپاشی ایمان به روایت رسمی، و فروپاشی اعتبار راویان آن. مردم دیدند چگونه تقدس به ابزار جنایت تبدیل شد؛ چگونه دروغ جای حقیقت نشست؛ چگونه خشونت به نام دین مشروعیت گرفت. آن خدایی که خامنه‌ای مدعی است از زبانش سخن می‌گوید، مردم همان خدا را به صورت گوینده‌اش تف کردند: خدای «قاصم و جبار»، ساخته‌شده برای ترساندن و به بند کشیدن جامعه و توجیه جنایت.

اینجا مسئله دیگر فقط اختلاف سیاسی نیست. مسئله فروپاشی مرزهای اخلاقی است. مسئله این است که جامعه دید چگونه قدرت می‌تواند با زبان تقدس سخن بگوید و هم‌زمان جان انسان را بی‌ارزش‌تر از بقای خود فرض کند. این همان لحظه‌ای است که سیاست از مدار «حکمرانی» خارج می‌شود و وارد مدار «خشونت عریان» می‌گردد؛ جایی که دولت دیگر خود را مسئول حفظ جان مردم نمی‌داند، بلکه مردم را مانع بقای خود می‌بیند.

بازگشت به رنسانس اخلاقی: معیارهایی فراتر از حکومت و ایدئولوژی

تاریخ نشان داده هرجا خشونتِ عریان جای سیاست می‌نشیند و دروغ جای حقیقت را می‌گیرد، جامعه ناگزیر به یک بازنگری و بازگشت بنیادین می‌رسد؛ نوعی رنسانس اخلاقی. بازگشت به اصولی که پیش از هر حکومت و ایدئولوژی وجود داشته و ستون فقرات اخلاقی تمدن ایرانی طی قرنها بوده‌اند؛ اصولی که نه محصول قدرت، بلکه معیار سنجش قدرت‌اند.

در چنین بزنگاه‌هایی «پندار نیک، گفتار نیک، کردار نیک» فقط یک شعار فرهنگی یا یادگار تاریخی نیست؛ یک چارچوب مفهومی برای فهم فروپاشی اخلاق سیاسی و نقشهٔ راه بازسازی جامعه پس از زخم‌های جمعی است؛ کهن‌الگویی که قرن‌ها عامل بقای فرهنگ و تمدن ما بوده است.

اما یک نکته بنیادین در همین سه‌گانه وجود دارد: پیش از آنکه گفتار نیک و کردار نیک ممکن شود، پندار نیک باید نهادینه شود. زیرا اگر ذهنیت اصلاح نشود، زبان اصلاح نمی‌شود؛ و اگر زبان اصلاح نشود، عمل نیز یا فریبکارانه است یا خشونت‌بار.