با این حال، در بستر تحولات اجتماعی و سیاسی معاصر، برخی آیین‌های سوگ چهره‌ای متفاوت یافته‌اند. یکی از نقاط عطف نمادین در این تغییر، اعدام مجیدرضا رهنورد بود؛ جوانی که پیش از اجرای حکم، در پیامی از اطرافیانش خواست پس از مرگ او قرآن و نماز نخوانند، گریه نکنند و به‌جای آن شادی کنند و برقصند. این وصیت کوتاه، در فضای عمومی بازتاب گسترده‌ای یافت و برای بخشی از جامعه به متنی نمادین تبدیل شد. پس از آن، در برخی مراسم‌های مرتبط با جان‌باختگان اعتراضات، به‌جای مرثیه و نوحه، ترانه‌های شاد پخش شد، شیرینی توزیع گردید و حرکات موزون جمعی شکل گرفت.

پیوند این تحول با تحلیل پیشین را می‌توان در مفهوم «سوگِ مقاوم» دید؛ جایی که اندوه از حالت انفعالی خارج می‌شود و به کنشی نمادین بدل می‌گردد. اگر در سنت دیرینه شیعی، گریه ابزار همدلی و همبستگی بود، در این شکل تازه، شادی و رقص به ابزار شکستن فضای تحمیل‌شده ترس تبدیل می‌شود. این دگرگونی را نمی‌توان صرفاً به اراده یک فرد نسبت داد، هرچند پیام رهنورد نقش کاتالیزور و شتاب‌دهنده داشت. زمینه‌های اجتماعی، نسلی و فرهنگ مترقی پیشاپیش مهیا بود و آن پیام توانست احساسات پراکنده را در قالبی روشن و جسورانه صورت‌بندی کند و در نماد اعتراض ظاهر شود.

از منظر جامعه‌شناختی، این تغییر را می‌توان نوعی بازتعریف معنا دانست. هنگامی که مرگ در چارچوب رسمی با برچسب‌های خاص توصیف می‌شود، خانواده‌ها و همراهان با برگزاری مراسمی متفاوت، روایت دیگری تثبیت می‌کنند. رقص و پخش موسیقی شاد در چنین بستری الزاماً نشانه شادمانی ساده نیست، بلکه اعلام این پیام است که «زندگی و آرزو» بر «سرکوب و خاموشی» غلبه دارد. این امر به‌ویژه در مورد جوانانی معنا می‌یابد که در آرزوی ازدواج و آینده‌ای معمولی بودند و ناگهان جان باختند. در برخی موارد، خانواده‌ها با برگزاری مراسمی شبیه عروسی بر سر مزار، نمادین‌ترین رؤیای ناتمام آنان را بازسازی می‌کنند؛ گویی می‌خواهند روایت مرگ را با تصویر زندگی کامل کنند.

از منظر روان‌شناسی تروما نیز این رفتار قابل فهم است. در مواجهه با خشونت ناگهانی، جامعه دچار شوک و انجماد می‌شود. حرکت جمعی، موسیقی و تقسیم شیرینی می‌تواند راهی برای شکستن این انجماد و بازگرداندن حس کنترل باشد. بدن‌هایی که می‌رقصند، در واقع اعلام می‌کنند که هنوز زنده‌اند و توان کنش دارند. این کنش، همزمان حامل اندوه و اعتراض است؛ آمیزه‌ای از اشک‌های فروخورده، خشم، امید و همبستگی.

بنابراین، آنچه امروز در برخی مراسم‌ها دیده می‌شود، نه لزوماً گسستی کامل از سنت چندصدساله، بلکه بازآرایی آن در شرایط تاریخی تازه است. اگر در گذشته، اشک زبان وفاداری و ایمان بود، اکنون برای بخشی از جامعه، شادیِ نمادین زبان مقاومت و بازپس‌گیری کرامت شده است. این تحول را باید در پیوندی پیچیده از حافظه دینی، تجربه سیاسی معاصر و پویایی نسل جدید فهمید؛ جایی که سوگ همچنان عمیق است، اما بیان آن شکل تازه‌ای یافته است.

درود به روان پاک جاویدنامان راه آزادی

آناهیتا ایراندخت، روانشناس و روان‌درمانگر